Մաշտոց
Մատենագրութւին
Բնագիրներ. -
1. - Մայր Մաշտոց, Կ. Պոլիս, 1807:
2. - Մաշտոց, Երուսաղէմ, 1901:
3. - Զանազան Արարողութիւնք յԵրուսաղէմ ի Ս. Յակոբ, Երուսաղէմ, 1870:
4. - Քահանայաթաղ:
5. - Ձեռնադրութեան Մաշտոց
6. - Մաշտոց Մկրտութեա, Տպ. Երուսաղէմ, 1843, էջք 94, հրամանաւ
Զաքարիա Պատրիարքի: Բայց ծիսական կարեւոր տարբերութիւններ պարունակելուն պատճառով Կ. Պոլսոյ
Աստուածատուր Պատրիարքը արգիլեց անոր վաճառումը, եւ
Զաքարիա հրապարակէն ետ քաշեց զայն. - Հմմտ. Ազգպ. էջ 3833:
7. - Մաշտոց Մկրտութեան, Պսակի եւ Թաղման, 1985, Իսթանպուլ:
Ձեռագիրներ. -
Թ. Թկ.
183 Ժողովածոյ 1610 բոլորգիր մանր
233 Մաշտոց 1649 Երուսաղէմ բոլորգիր
289 Մաշտոց 1530 Լիմ Անապատ բոլորգիր
600 Մաշտոց Վարդապետական բոլորգիր Ձեռն. Վրդ.ի
661 Մաշտոց 1390 Ս. Յովհ. Անա-
պատ բոլորգիր թաղման
676 Մաշտոց 1739 Երուսաղէմ նոտրագիր մեծ
846 Հայր Մաշտոց բոլորգիր 72 կանոն
1097 Մաշտոց 1630 Ջուղայ բոլորգիր
1154 Մաշտոց նոտրագիր Ձեռն. Քհնյ.ի
1162 Մաշտոց Ձեռն. 1726 Բաբերդ նոտրագիր Ձեռն. Վրդ.ի
1382 Մաշտոց 1693 Ատանա բոլորգիր
1391 Ժողովածոյ նոտրագիր
1492 Մաշտոց 1649 Սեբաստիա բոլորգիր
1528 Մաշտոց 1712 Բաղէշ բոլորգիր
1539 Մաշտոց նոտրագիր
1918 Յայսմաւուրք 1696 Էջմիածին բոլորգիր
2002 Հայր Մաշտոց 1638 Երուսաղէմ ? նոտրագիր շ. 72 կանոն
2153 Մաշտոց բոլորգիր
2175 Մաշտոց 1639 Երուսաղէմ բոլորգիր
2284 Մաշտոց 1603 Լով բոլորգիր
2286 Հայր Մաշտոց 1649 Հիզան բոլորգիր
2298 Մաշտոց ԺԸ. դար նոտրագիր 56 կանոն
2322 Մաշտոց 1545 Հալապ բոլորգիր
2323 Ժողովածոյ ԺԷ. դար նոտրագիր
2448 Հայր Մաշտոց 1699 Թոխաթ բոլորգիր
3299 Մաշտոց ԺԲ. դար բոլորգիր հին
3344 Մաշտոց 1640 Դահուրայ
Գիւղ բոլորգիր
3426 Մաշտոց բոլորգիր 63 կանոն
3430 Հայր Մաշտոց 1706 Բաղէշ բոլորգիր
3813 Մաշտոց 1697 բոլորգիր
Մաշտոց
Ուսումնասիրութիւններ. -
Կիւլէսէրեան, Բ. Վրդ-Կաթողիկոսական Ձեռնադրութիւն եւ Օծում-Արեւելեան Մամուլ, 1903, էջ 265 — 289:
Կիւլէսէրեան, Բ. Վրդ- Օրհնութիւն Մեռոնի, Արեւ. Մամուլ, 1903, էջ 409 եւ 433:
F.C Conybeare- Կանոնք Ձեռնադրութեան, Բանասէր, 1904, էջ 276, 307:
Կիւլէսէրեան, Բ. Վրդ-Կանոնք Ձեռնադութեան, Լոյս, 1905, էջ 228:
Ղեւոնդ Վարդապետ (Դուրեան)- Մկրտութեան Խորհուրդը, Լոյս, 1905, էջ 530, 680, 728, 744, 793:
Ֆ. Կ. Կոնիբեար- Հայք Եպիսկոպոսական Ձեռնադրութիւն չունէին ի հնումն (պասախան «Լոյս»ին)-Բանասէր, 1905, էջ 169-74:
Հ. Վարդան Հացունի-Հայք Եպիսկոպոսական Ձեռնադրութիւն ունեցած են մiշտ: (Ընդդէմ Կոնիբերի:) Բազմ., 1906, էջ 152-160:
Կիւլէսէրեան, Բ. Վրդ-Վարդապետական Աստիճանները Հայ Եկեղեցւոյ Մէջ, Լոյս, 1906: Որմէ արտատպուած Սիոն 1960, էջ 295 շր:
Հ. Վ. Վ. Հացունի-Կաթողիկոսական Ընտրութիւն եւ Ձեռնադրութիւն Պատմութեան Մէջ. Վենետիկ, 1930, էջ 204:
Շնորհք Վարդապետ-Տըւչութիւն «մասնաւոր» Վարդապետական Իշխանութեան, Հայաստանեայց Եկեղեցի, 1949, էջ էթթ, էփւ, էւջ:
Դերենիկ Եպս- Հայաստանեայց Առաք. Ս. Եկեղեցւոյ Խորհուրդները, 1957, Պեյրութ:
Հ. Սահակ Ճեմճեմեան-Պասկի Խորհուրդը Ձեռագիր Մաշտոցներու Լոյսին Տակ. Բազմավէպ, 1969, էջ 116-123:
Մաշտոց
Ա-Անունը- Եկեղեցւոյ խորհուրդներուն վերաբերեալ գրուածքները պարունակող մատեանը կը կոչուի Ծիսարան կամ Մաշտոց: Ըստ Մայր Մաշտոցի մեջ դրուած բացատրութեան մե, սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի անունով է որ Ծիսարանը կոչուած է Մաշտոց (Հմմտ. Մ. Մաշտոց, Կ. Պոլիս, 1807, էջ 3): Իսկ Կիրակոս պատմիչ կը վերագրէ Մաշտոց Կաթողիկոսին (897-8): Ահա իր վկայութիւնը. «Սա կարգեաց զգիրսն որ ըստ իր անուան Մաշտոց կոչի, ժողովեալ զամենայն կարգեալ աղօթս եւ զընթերմունս ի միսաին յարմարեալ յաւելուածով իւրմէ»: րմանեանի կարծիքով վերջինը աւելի հաւանական է (Տես Ազգպ. յօդ. 698): Դուրեան ալ նոյնպէս կ՚ընդունի (Մատ. էջ 158):
Մաշտոց Կաթողիկոսի ձեռնարկին ի նպաստ կարեւոր վկայութիւն մը պէտք է համարել այն իրողութինը, ըստ որում իր աշակերտը Ստեփանոս կրօնաւոր Սեւանայ կղզիին մէջ օրինակած է Մայր Մաշտոց մը 893 թուին (Գ. Կ. Յովսէփեան, Յիշտ. Ձեռագրաց, Անթիլիաս, 1951, էջ 87-89. Հմմտ. Հ. Վ. Հացունի, Բազմավէպ, 1957, էջ 221):
Բ. - Կազմողները. - Հայ Եկեղեցւոյ Ծիսարանին առաջին կազմողը պիտի ճանչնանք Ս. Սահակ Պարթեւ Հայրապետը, որ ըստ Կորիւնի «զեկեղեցական գրոց գումարութիւնն կանխաւ (ի) յունական բարբառույն ի հայերէն» դարձուած էր: Իր աշակերտներեն ալ անշուշտ մաս ունեցան թարգմանչական աշխատանքին մէջ: Մեր Ծիսարանին կազմութեան մասին կցկտուր տեղեկութիւններ կու տայ «Կարգաւորութիւն Օրհնութենաբար Ցուցակի» անունով գրուածք մը, որ ծանօթ է իրարմէ քիչ տարբեր օրինակութիւններով: Այս ցուցակը արդէն ծանօթ էր Ս. Ներսէս Շնորհալիի ժամանակ: Միջագտքի հայ քահանաներուն մէջ վէճի առարկայ դարձած հոյլ մը խնդիրներու մասին Թլկուրանի Առիւծ իշխանին գրած իր նամակին մէջ կը կարդանք նաեւ հետեւեալ տողերը. «Իսկ այն՝ զի զՑուցակն ասեն ոչ ընդունելի, որպէս թէ ոչ ի նախնի հարցն, այլ ի վերջնում ժամանակի ի Մաշտոցէ ումեմնէ ասացեալ եւ եդեալ է, սուտ են եւ ոչ ճշմարիտ: Քանզի ամենայն կարգեալքն ի նմա ի յառաջին հարցն հաստատեալք էին. է որ ի մերոց լուսաւորչացն, եւ է որ յայլոց ազգաց հայրապետաց, որպէս եւ են իսկ դրոշմեալ իւրաքանչիւրոցն անուանք ի սկիզբն ցուցակին: Իսկ երանելին Մաշտոց զբաժանեալ կանոնսն ի միմեանց, ի մի գիրս հաւաքեաց, վասնորոյ եւ նոյն գիրք յանուն նորա ասացեալ լինին: Բայց թէ եւ նմին իսկ սրբոյն Մաշտոցի էին ասացեալ ամենայնքն, զի՞նչ պատճառաւ են անընդունելիք, կամ ցուցեն զվնասն որ ի նմա եւ կամ յայտնի առնեն զանձինս թէ հակառակ են Քրիստոսի եւ օրինաց նորա, յորոց բարձցին ամենայն աստուածային շնորհք որ ի ցուցակի անդ գրեալք են, Մկրտութեանն լուացումն եւ Ձեռնադրութւինն սուրբ, Հաղորդութիւն կենարար սուրբ խորհրդոյ եւ քրիստոնէաբար Թաղումն» (Ընդհանրական, Երուսաղէմ, 1871, էջ 274-5):
Օրհնութենաբար Ցուցակէն կը քաղենք հետեւեալ ծանօթութիւնները Ծիսարանի այլեւայլ կանոններուն հեղինակներուն եւ թարգմանողներուն մասին, եւ ատոնց կը կցենք մի քանի տեղեկութիւններ ալ ուրիշ աղբիւրներէ: Դասաւորած ենք ժամանակագրական կարգով:
1. - Յուստոս Եպիսկոպոս. - «Իսկ վասն Տեառնականի եւ Աղօրհնէիցն սրբոյն Յուստոսի է արարեալ, որ էր չորրորդ եպիսկոպոս Երուսաղէմի ի սրբոյն Յակոբայ» (Մատենադարան Հայկական Թարգմանութեանց Նախնեաց, Հ. Գար. Զ., Վենետիկ, 1889, էջ 247):
2. - Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ. - «Իսկ վասն Գրակարդացաց եւ կիսասարկաւագաց եւ նկարեալ եկեղեցւոյ, եւ յետոյ դուռն եկեղեցւոյ դնել, եւ զնշխարս սրբոցն ի հանգիստ փոխել, այս ամենայն յիշատակ է մեզ ի սրբոյն Գրիգորէ մերոյ Լուսաւորչէ» (Մատ. էջ 247):
3. - Եփրեմ Խուրի. - «Իսկ զԱգապսն սուրբ առնել, որ է Հոգեհանգիստն, եւ զՔահանայաթաղն՝ որ ունի ութեւտասն աւետարան, արարեալ է սրբոյն Եփրեմի Խորին Ասորւոյ ի Նիկոմիդացւոց քաղաքին՝ յերկրորդ ամի հայրապետութեան իւրոյ եւ Ղազար (այլ օր. Ղազարիկ) թարգմանիչ եբեր ի Հայս, երեքտասն ամի թարգմանութեան սրբոյն Սահակայ Պարթեւի առն Աստուծոյ, որ էր նախանձախնդիր կարգաց եկեղեցւոյ» (Մտ. էջ 247):
4. - Գրիգոր Աստուածաբան. - «Զկանոն սերմնօրհնէքին, զկալի եւ զհնձանի՝ արարեալ Գրիգոր Աստուածաբանի, եբեր ի Նազիանզայ (այլ օր. Անձիանձու) ի հայս՝ յերրորդ ամի թարգմանութեան սրբոյն Մեսրոպայ, եւ ի իա. ամի կաթողիկոսութեան սրբոյն Սահակայ՝ Մովսէս թարգմանիչ, որ էր գրիչ Նորին Սրբոյն Սահակայ» (Մայր Մաշտոց, Կ. Պոլիս, 1807, էջ 2):
5. - Ս. Սահակ Պարթեւ. - «Իսկ զՔահանայօրհնէսն սրբոյն Սահակայ է գործեալ՝ յետ իա. ամի Արքեպիսկոպոսութեան (այլ օր. Հայրապետութեան) իւրոյ, եւ ի Քահանայաթաղն այլ՝ յաւել եօթն աւետարան. նոյնպէս եւ զԱշխարհաթաղն ի քաղաքուդաշտի (այլ օր. յԱրարատ գաւառի եւ Վաղարշապատ քաղաքի) ի վկայարանս սրբոց Հռիփսիմեանց. զի յետ սրբոյն Գրիգորի ճժա. ամ մինչեւ ցայն վայր՝ հնովն վարէին» (Մատ. էջ 247):
6. - Յովհան Մանդակունի. - «Յետ այսորիկ գրի անդ թէ՝ զՀիմնարկէք եւ զԵկեղեցւոյ օրհնէքն, զսրբել տաճարի եւ ժամահարի, սկհի եւ մաղզմայի եւ հանդերձի սպասու, աւազան եւ մկրտութեան առնել, խաչ օրհնել եւ պսակ դնել, ... զայդ Մանդակունին է արարեալ, որ չորեքտասան թիւ էր ի սրբոյն Գրիգորէ» (Մայր Մաշտոց, էջ 3): Ն. Հ. Բ.ի հեղինակներուն վկայութեամբ Յովհան Մանդակունւոյ «անունն է արձանագրել ի սկիզբն հին եւ երկաթագիր Մաշտոցի» (էջ 15):
7. - Մաշտոց Կաթողիկոս. - Ն. Շնորհալիի եւ կիրակոս պատմիչի վերը մէջ բերուած վկայութւններուն համաձայն Մաշտոց Կաթողիկոս Ծիսարանի կանոնները թովթովի բերած է եւ կազմած գիրք մը, որ իր անունով կորուած է Մաշտոց: Ան «յաւելուած»ներ ալ ըրած է իր կողմէ, բայց որչափ բան աւելցուած է՝ ճշդիւ որոշուած չէ:
Մեր Ձեռագրատան թ. 1918 Յայսմաւուրքի համաձայն, որ գրուած է յԷջմիածին, 1696-ին, «Այս վարդապետս Մաշտոցն ընդ բարի վարուց առաքինութեան իւրոյ, արար եւ բազում ուղղութիւնս կարգաց եւ կրօնից սբ. եկեղեցւոյ: Եւ ժողովեաց զկարգեալսն յառաջին սրբոցն, եւ զթերին ինքն ելից յաստուածային շնորհաց իւրոց. եւ եդ ի միում տփի. զկարգն Մկրտութեան եւ զՊսակին, զՀաղորդութեան, զԹաղման, զՀոգեհանգիստ, եւ զԽաչօրհնէքն, զՍերմօհնէքն, զՇեղջ, զԿալ, եւ զՀնձան, զՀորս, եւ Զկարաս, զՋրօրհնէն, եւ զՈտնլուայն, զՀիմնարկէքն, եւ զԵկեղեցի Օրհնէքն, զԱւազանին եւ զՊղծեալ Տաճարին, զՁեռնադրութեան, եւ զՔահանայաթաղն, եւ զայլն ամենայն, որովք վարին մերս կարգաւորութիւն: Վասն որոյ եւ անուն գրոցն Մաշտոց կոչեցաւ, զի նորին աշխատասէր կամօքն ի մի վայր ժողովեսաւ» (էջ 235):
8. - Ներսէս Շնորհալի. - Միւռոնօրհնութեան կանոնին մէջ Տեառն Ներսէսի ընծայուած է քարոզ մը «Նոր աւրհնութիւն ընդ հայցուածոց մաղթանաց» սկզբնաւորութեամբ (Սիւրմէեան, Ցուցակ, Հայերէն Ձեռագրաց, Բ. Հատոր, Հալէպ, 1936, էջ 15):
9. - ՆերսէսԼամբրոնացի. - Շուրջ 1186 թուին, Գրիգոր Դ. Կաթողիկոսի հրամանով, Ն. Լամբրոնացի թարգմանած է «զգիրս կարգաց եկեղեցւոյ Հռովմայ», զոր յեղաշրջած է «ի հայ բարբառ, միայն երիւրեալ զբանս քերթողական արուեստիւ առանց յաւելուածոյ եւ թերութեան»: Լեւոն Բ.ի թագաւորեցման ի պատրաստութիւն թարգմանած է նաեւ Թագաւորօրհնէքի կանոնը, ինչպէս կը կարդանք իր յիշատակարանին մէջ. «Իսկ եւ զսահմանեալ աւրհնութիւն թագաւորիս ոչ կամեցայ աղաւաղել, եդի ընդ նախ թարգմանեալ կարգաւ, վերստին յարմարմամբ» (Տես Մատ. Հայկ. Թրգմ. էջ 501: Նաեւ, Հանդ. Ամս. 1954, էջ 223-231): Պատրաստած է նաեւ Ջրծրհնէքի կանոն մը, որ կը տեսնուի Մաշտոցներէն ոմանց մէջ, ինչպէս Ձեռ. Ս.Յ.Թ., 1382, 2339
10. - Ստեփանոս Արքեպս. Տարսոնի (+ 1320). - Յօրինած է Նաւօրհնեաց կանոն մը (Սիսուան էջ 74):
11. - Գրիգոր Տաթեւացի. - Վարդապետական աստիճանի տըւչութեան ծիսական կարգը կազմած է Գր. Տաթեւացի, ըստ Մ. Մաշտոցի խորագրին. «Կանոն մասնաւոր տալոյ աշակերտացն ճշմարիտ բանին քարոզութեան, որ է չորս Աստիճան Գաւազանի: Յօրինեալ սրբոյն Գրիգորի Տաթեւացւոյ մեծի վարդապետի՝ գերահանճար հռետորի եւ աշակերտի սրբոյն Յովհաննու Որոտնեցւոյ՝ անհամեմատ գիտնականի» (Մ. Մաշտոց, էջ 281): Իսկ Գէորգ Դ. Կաթողիկոսի հրամանով 1876-ին ի Վաղարշապատ տպուած Ձեռբադրութեան Մաշտոցին ճակատը աւելի որոշ ձեւով ըսուած է. «Գիրք Գաւազան տալոյ աշակերտացն ճշմարիտ բանին քարոզութեան, նախ զմասնաւորն իշխանութիւն՝ որ յորոց բարձցին ամենայն աստուածային շնորհք որ ի ցուցակի անդ գրեալք են, Մկրտութեանն լուացումն եւ Ձեռնադրութիւնն սուրբ, Հաղորդութիւն կենարար սուրբ խորհրդոյն եւ քրիստոէաբար Թաղումն» (Ընդհանրական, Երուսաղէ, 1871, էջ 274-5):
Օրհնութենաբար Ցուցակէն կը քաղենք ետեւեալ ծանօթութիւնները Ծիսարանի այլեւայլ կանոններուն հեղինակներուն եւ թարգմանողներուն մասին, եւ ատոնց կը կցենք մի քանի տեղեկութիւններ ալ ուրիշ աղբիւրներէ: Դասաւորած ենք ժամանակագրական կարգով:
1. - Յուստոս Եպիսկոպոս. - «Իսկ վասն Տեառնականի եւ Աղօրհնէիցն սրբոյն Յուստոսի է արարեալ, որ էր չորրորդ եպիսկոպոս Երուսաղէմի ի սրբոյն Յակոբայ» (Մատենադարան Հայկական Թարգմանութեանց Նախնեաց, Հ. Գար. Զ., Վենետիկ, 1889, էջ 247):
2. - Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ. - «Իսկ վասն Գրակարդացաց եւ կիսասարկաւագաց եւ նկարեալ եկեղեցւոյ դնել, եւ զնշխարս սրբոցն ի հանգիստ փոխել, այս ամենայն յիշատակ է մեզ ի սրբոյն Գրիգորէ մերոյ Լուսաւորչէ» (Մատ. էջ 247):
3. - Եփրեմ Խուրի - «Իսկ զԱգապսն սուրբ առնել, որ է Հոգեհանգիստ, եւ զՔահանայաթաղն՝ որ ունի ութեւտասն աւետարան, արարեալ է սրբոյն Եփրեմի Խորին Ասորւոյ ի Նիկոիդացւոց քաղաքին՝ յերկրորդ ամի հարապետութեան իւրոյ եւ Ղազար (այլ օր. Ղազարիկ) թարգմանիչ եբեր ի Հայս, երեքտասն ամի թարգմանութեան սրբոյն Սահակայ Պարթեւի առն Աստուծոյ, որ էր նախանձախնդիր կարգաց եկեղեցւոյ» (Մտ. էջ 247):
4. - Գրիգոր Աստուածաբան. - «Զկանոն սերմնօրհնէքին, զկալի եւ զհնձանի՝ արարեալ Գրիգոր Աստուածաբանի, եբեր ի Նազիանզայ (այլ օր. Անձիանձու) ի հայս՝ յերրորդ ամի թարգմանութեան սրբոյն Մեսրոպայ, եւ ի իա. ամի կաթողիկոսութեան սրբոյն Սահակայ՝ Մովսէս թարգմանիչ, որ էր գրիչ Նորին Սրբոյն Սահակայ» (Մայր աշտոց, Կ. Պոլիս, 1807, էջ 2):
5.- Ս. Սահակ Պարթեւ - «Իսկ զՔահանայօրհնէսն սրբոյն Սահակայ է գործեալ՝ ետ իա. ամի Արքեպիսկոպոսութեան (այլ օր. Հայրապետութեան) իւրոյ, եւ ի Քահանայաթաղն այլ՝ յաւել եօթն աւետարան. նոյնպէս եւ զԱշխարհաթաղն ի քաղաքուդաշտի (այլ օր. յԱրարատ գաւառի եւ Վաղարշապատ քաղաքի)ի վկայարանս սրբոցՀռիձսիմեանց. զի յետ սրբոյն Գրիգորի ճժա. ամ մինչեւ ցայն վայր՝ հնովն վարէին» (Մատ. էջ 247):
6. - Յովհան Մանդակունի. - «Յետ այսորիկ գրի անդ թէ՝ զՀիմնարկէք եւ զԵկեղեցւոյ օրհնէքն, զսրբել տաճարի եւ ճամահարի, սկհիեւ մաղզմայի եւ հանդերձի սպասու, աւազան եւ մկրտութիւն առնել, խաչ օրհնելեւ պսակդնել, ... զայդ մանդակունին է արարեալ, որ չորեքտասան թիւ էր ի սրբոյն Գրիգորէ» (Մայր Մաշտոց, էջ3): Ն. Հ. Բ.ի հեղինակներուն վկայութեամբ Յովհան Մանդակունւոյ «անունն է արձանագրեալ ի սկիզբն հին եւ երկաթագիր Մաշտոցի» (էջ 15):
7. - Մաշտոց Կաթողիկոս - Ն. Շնորհլիի եւ Կիրակոս պատմիչը վերը մէջ բերուած վկայութիւններուն համաձայն Մաշտոց Կաթողիկոս Ծիսարանի կանոնները քովքովի բերած է եւ կազմած գիրք մը, որ իր անունով լոչած Մաշտոց: Ան «յաւելուած»ներ ալ ըրած է իր կողմէ, բայց որչափ բան աւելցուցած է՝ ճշդիւ որոշուած չէ:
Մեր ձեռագրատան թ. 1918 յասմաւուրքին համաձայն, որ գրուած է յԷջմիածին, 1696-ին, «Այս վարդապետս Մաշտոց, ընդ բարի վարուց առաքինութեան իւրոյ, արար եւ բազում ուղղութիւնս կարգաց եւ կրօնից սբ. եկեղեցւոյ: Եւ ժողովեաց զկարգեալսն յառաջին սրբոցն, եւ զթերին ինքն ելից յաստածային շնորհաց իւրոց. եւ եդ ի միում տփի. զկարգն Մկրտութեան եւ զՊսակին, զՀաղորդութեան, զԹաղման, զՀոգեհանգիստսն, եւ զԽաչօրհնէքն, զՍերմօրհնէքն, զՇեղջ, զԿալ, եւ զՀնձան, զՀորս, զՋրօրհնէն, եւ զՈտնլուայն, զՀիմնարկէքն, եւ զԵկեղեցի Օրհնէքն եւ զՊղծեալ Տաճարին, զՁեռնադրութեան, եւ զՔահանայաթաղն, եւ զայլն ամենայն որովք վարին մերս կարգաւորութիւն: Վասն որոյ եւ անուն գրոցն Մաշտոց կոչեցաւ, զի նորին աշխատասէր կամօքն ի մի վայր ժողովեցաւ» (էջ 235):
8. - Ներսէս Շնորհալի - Միւռոնօրհնութեան կանոնին մէջ Տեառն Ներսէսի ընծայուած է քարոզ մը «Նոր աւրհնութիւն ընդ հայցուածող մաղթանաց» սկզբնաւորութեամբ ( Սիւրմեէեան, Ցուցակ Հայերէն Ձեռագրաց, Բ. Հատոր, Հալէպ, 1936, էջ 15):
9. - Ներսէս Լամբրոնացի - Շուրջ 1186 թուին, Գրիգոր Դ. Կաթողիկոսի հրամանով, Ն. Լամբրոնացի թարգմանած է «զգիրս կարգաց եկեղեցւոյ Հռովմայ», զոր յեղաշրջած է «ի հայ բարբառ, միայն երիւրեալ զբանս քերթողական արուեստիւ առանց յաւելուածոյ եւ թերութեան»: Լեւոն Բ.ի թագավորեցման ի պատրաստութիւն թարգմանած է նաեւ Թագաւորօրհնէքի կանոնը, ինչպէս կը կարդանք իր յիշատակարանին մէջ. «Իսկ եւ զսահմանեալ աւրհնութիւն թագաւորիս ոչ կամեցայ աղաւաղել, եդի ընդ նախ թարգմանեալ կարգաւ, վերստին յարմարմամբ» (Տես Մատ. Հայտ. Թրգմ, էջ 501: Նաեւ, Հանդ. Ամս. 1954, էջ 223-231): Պատրաստած է նաեւ Ջրօրհնէքի կանոն մը, որ կը տեսնուի Մաշտոցներէն ոմանց մէջ, ինչպէս Ձեռ Ս.Յ.Թ. 1382, 2339:
10. - Ստեփանոս Արքեպս. Տարսոնի (+1320) - Յորինած է Նաւօրհնաց կանոն մը (Սիսուան, էջ 74):
11. - Գրիգոր Տաթեւացի - Վարդապետական աստիճանի տըւչութեան ծիասկան կարգը կազմած է Գր. Տաթեւացի, ըստ . Մաշտոցի խորագրին. «Կանոն մասնաւոր իշխանութիւն տալոյ աշակերտացն ճշմարիտ բանին քարողութեա, որ է չորս Աստիճան Գաւազանի: Յօրինեալ սրբոյն Գրիգորի Տաթեւացւոյ մեծի վարդապետի՝ գերահանճար հռետորի եւ աշակերտի սրբոյն Յովհաննու Որոտնեցւոյ՝ անհամեմատ գիտնականի» (Մ. Մաշտոց 281): Իսկ Գէորգ Դ. Կաթողիկոսի հրամանով 1876-ին Վաղարշապատ տպուած Ձեռնադրութեան Մաշտոցին ճակատը աւելի որոշ ձեւով ըսուած է. «Գիրք Գաւազան տալոյ աշակերտացն ճշմարիտ բանին քարոզութեան, նախ զմասնաւորն իշխանութիւն՝ որ է չորս աստիճան, եւ ապա զծայրագոյնն՝ որ է տասն աստիճան, որ լինի բոլորն չորեքտասան: Յօրնեալ սրբոյն Գրիգորի Տաթեւացւոյ ճշմարտութեան վարդապետի, գերահանճար հռետորի եւ անյաղթ ախոյենի սուրբ հաւատոյ, աշակերտի մեծին Յովհաննու Որոտնեցւոյ»:
12. - Մինաս Արքեպիսկոպոս - Ս. Էջմիածնի միաբան Մինաս Արքեպիսկոպոս կարգաւորած է Եկեղեցւոյ Հիմնարկութեան կանոնը. «Կանոն եւ արարողութիււն վասն հիմնարկութեան եկեղեցւոյ: Արարեալ Տեառն Յովհաննու Մանդակունւոյ՝ սրբազան Կաթողիկոսի նախապէս: Եւ կարգաւորեալ այժմ ի սրբոյ Աթոռոյն Էջմիածնի միաբան՝ Տեառն Մինասայ Արհի եպիսկոպոսէ» (Մ. Մաշտոց, էջ 155):
Գ. - Բովանդակութիւն - Մաշտոցի կանոնները կրնանք բաժնել երեք խումբի՝ նայելով թէ ո՞վ իրավունք ունի կատարելու այս կամ այն արարողութիւոնը: Ըստ այսմ՝ կ՝ունենանք 1) Կաթողիկոսական, 2) Եպիսկոպոսական եւ 3) Քահանայական կանոններ: Վերադաս աստիճանաւորը անշուշտ իրաւունք ունի կատարելու այս ծէսերը՝ զոր իրմէ ստորադաս եղեղը կրնայ կատարել:
Ձեռագիր Մաշտոցներու մէջ պատահող եւ օտար լեզուէ թրգմանուած կանոններն ալ յիշատակուած են, որոնք չափով մը կը նպաստեն հայկական Մաշտոցի կանոններուն կազմութիւնը լուսաբանելու;
Դ. Կաթողիկոսական կանոններ - կաթողիկոսին վեչապահուած արարողութիւններն են միւռոնի օրհնութիւն, եպիսկոպոսի օծում եւ թագաւորի օծում:
1. - Կանոն Օրհնութեան Ս. Միւռոնի - Կիլիկիոյ Կաթողիկոսարանին յատուկ Մայր Մաշտոցին մէջ, որ գաղափարուած է Կոնստանդին Կաթողիկոսի հրամանով, 1311-էն առաջ, Տարսոնի Ներսէս Արքեպիսկոպոսին ձեռքով գրուած օրինակէն, միւռոնի օրհնութեան կանոնը ունի սա վերնագիրը. «Վասն թափօրի Սչբալոյս Մեռօնի արարողութիւն ըստ խիսի Հայաստանեայցս Եկեղեցւոյ, ըզգուշութեամբ հաւաքեալ եւ կարգադրեալ բանասիրաց, առ ի զարդ եւ ի փառս սրբոյ Սիոնի գլխոյ եկեղեցեաց սրբոյ գահին Կիլիկիոյ» ( Սիւրմէեան, Ցուցակ Հայերէն Ձեռագրաց, Բ. Հատոր, Հալեպ, 1936, էջ 12):
Շահեկան ծանօթագրութիւն մը կը գտնուի Վենետիկի թիւ 320 ձեռագրին մէջ, որ ենթադրաբար Ժ. դարուն օրինակուած երկաթագիր մեծ Մաշտոց մըն է եւ որուն երեսներորդ կանոնը ունի սա խորագիրը. «Կանոն խորհրդածութեան սուրբ խւղոյն զոր միռոն կոչեն»: Եւ ապա. «Բայց մենք ոչ իշխեմք գրել զի մի՝ անհնազանդ գտանիցիմք Սուրբ Լուսաւորիչի Աթոռոյն եւ մեծի հայրապետին մերոյ» (Ցուցակ Ձեռագրաց Վենետիկի, Գ. Հատոր, 1966, էջ 35):
2. - կանոն օծման եպիսկոպոսի - Եպիսկոպոսի օծման կանոնի բաւական ընդարձակ ամփոփում մը տուած է Արռաւազդ Արքեպիսկոպոս, իր Հայերէն Ձեռագրաց Ցուցակի Բ. հատորին մէջ (էջ 16-23): Կաթողիկոսը պատշաճ հարցաքննութենէ եւ կրօնաւորաց ինը դասերու եւ աշխարհական երեք դասակարգերու - իշխաններ, հարուստ տանուտէրներ (պուռճի=քաղաքացի) եւ աղքատներ - վկայութիւններ լսելէ յետոյ կը ձեռնադրէ ընծայեալը եւ իր ձեռքով կը կապէ պողինատը ? (պալլոիում ?): Եմիփորոնը: Ձեռնադրութենէն յետոյ Հայրապետը խաչաձեւ կօծէ եպիսկոպոսին գլուխը եւ բոյթը: Ապա կու տայ գաւազանը ըսելով. «Ընկա՛լ ի քեզ զայս ցուպ եւ գաւազան պատուոյ առաջնորդութեան, առ ի զչարագործսն դատել արդար եւ անաչառ իրաւամբք, եւ զհնազանդսն հովուել եւ արածել յաւրէնս եւ ի պատուիրանս Աստուծոյ յամենայն ժամ»: Ապա կը դնէ մատանին եւ կ՚ըսէ «Ընկա՛լ մատանի առհաւատչեայ հաւատարիմ, եւ մնա՛ զգուշութեամբ յաստուածային քո փեսայութիւն սուրբ եկեղեցւոյ, ճշմարիտ եւ ուղիղ հաւատով»: Յետոյ կու տայ Աւետարանը ու կ՚ըսէ. «Ա՛ռ ի քեզ այժմ զԱւետարանս եկնից արքայութեան, եւ գնացեալ քարոզեսցես ժողովրդեանն որ յԱստուծոյ քեզ հաւատացաւ. եւ Աստուած որ կարաւղն է աճեցուսցէ զնոսին շնորհաւքն իւրովք եւ թագաւորեսցէ նոցա յաւիտեանս յաւիտենից»: (էջ 22):
Ձեռնադրութեան եւ Օծման արարողութիւնը կ կատարուի սուրբ պատարագի պահուն:
Այս կանոնը հաւանաբար Ն. Լամբրոնացիի թարգմանածն է Հռովմայ Եկեղեցւոյն Կարգաց Գրքէն: Ճիշդ չէ Կոնիբիրի կարծիքը թէ մինչեւ ԺԳ. դար հայերը Եպիսկոպոսական Ձեռնադրութեան կանոնը չունէին եւ Առաքել Վարդապետ յօրինած է զայն (Բանասէր, 1904, էջ 279):
3. - Կանոն Օծման Թագաւորի. -Վերը յիշեցինք արդէն թէ թագաւորի օծման կանոնը Ն. Լամբրոնացին թարգմանած է Հռովմայ եկեղեցիին ծիսարանէն 1186 թուին: Այս կանոնը Սիսի Մայր Մաշտոցէն առնելով ժամանակին ծանօթացուցածէր Հ. Ալիշան (Սիսուան էջ 472-5: Տես նաեւ Ցուցակ. Վենետիկի, Գ. Հատոր, 1966, էջ 178-180): Սիւրմէեանի Ցուցակին մէջ եւս տրուած է աւելի ընդարձակ քաղուածք մը (Բ. Հատոր, էջ 25-31):
Կաթողիկոսը՝ թագաւորացուն նախ դպիր կը ձեռնադրէ, յետոյ կը լսէ անոր թագաւորական երդումը, որուն բանաձեւը հետեւեալն է ըստ Սսոյ Մաշտոցին. «Ես, Լեւոն թագաւոր Հայոց, որ կամաւքն Աստուծոյ լինելոց եմ թագաւոր հայոց, խոստանա՜մ, ուխտե՜մ եւ երդնում առաջի Աստուծոյ եւ երանելոյն սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին, որ լինիմ ես յայսմհետէ պահապա՜ն եւ զերծանողքահանայապետին եւ սուրբ եկեղեցւոյն Հայոց եւ ամենայն կղերիկոսաց նորայ, ի յամենայն կարիս եւ ի յաւգուտ իւր, պահելո՛վ եւ խնամելո՛վ զհայրենիս, զպատիւս, եւ զիրաւունս նորա, որչափ կարողացայց աւգնութեամբն Աստուծոյ ըստ գիտութեան եւ կարողութեան իմոյ ուղ(ղ)ել յստակ հաւատով, այնպէս Աստուած աւգնէ ինձ եւ այս սուրբ Աւետարանս Աստուծոյ»: Այս երդումը պիտի կրկնուի երեք անգամ (Էջ 32): Ապա կը կատարուի օծումը:
Եպիսկոպոսապետը օրհնուած ձէթով (= միւռոնով) կ՚օծէ թագաւորին գլուխը, կուրծքը եւ երկու բազուկները, եւ աձերը: Օծումէն յետոյ կը կատարուի զգեստներու տըւչութիւնը. նախ կը տրուի սուրը եւ ապա յաջորդաար՝ մանեակը պարանոցին եւ մատանին ձեռքին եւ վրան փիլոն (=ծիրանի): Ասոնցմէ յետոյ Հայրապետը թագաւորին էջ ձեռքը կու տայ խաչը ոսկի խնձորի վրայ եւ ձախ ձեռքը գաւազանը՝ ծայրը ծաղիկով: Ամենէն վերջ թագաւորին գլուխը կը դնէ պսակը: Պաըշաճ աղօթքներով եւ օրհնութիւններով կատարուած այս տըւչութենէն ետք թագաւորը խորանէն կ՚առաջնորդուի դէպի իր գահը որ դրուած է եկեղեցիին մէջ եւ կը կատարուի գահակալութիւնը: Հայրապետը կը պատարագէ եւ կը հաղորդէ թագաւորն ու իշխանները:
4. - Կանոն Օծման Կայսեր. - «Կարգ օրհնութեան՝ որով օծեն զինքնակալ արքայն՝ որ է կայսրն, ի քաղաք Հռոմ. բարձրագոյն քան զամենայն թագաւորս: Նախ ինքնակալն ինքնին խոստանայ առաջի փափոյն սրբոյն այսպէս. ես այս անուն՝ շնորհօքն Աստուծոյ ինքնակալ Հռոմայ, առաջի Աստուծոյ եւ սուրբ առաքելոյն Պետրոսի՝ խոստանամ պահելեւ փրկել զայս եկեղեցիս ...» (Մաշտոց, Ձեռ. Ս. Յ. Թ. 2298, նոտրագիր, դար ԺԸ, էջ 570):
5. - Կանոն Սիւնհոդոս Առնելոյ. - «Այս է կարգ Հռոմայ Եկեղեցւոյն եւ սահման, որ ի դէպ ժամանակի արքունի հրամանաւ՝ առնեն ժողով եւ սիւնհոդոս եպիսկոպոսօք: Հրամանաւ մեծի արքային ժողովին հայրապետք եւ եպիսկոպոսք, վարդապետք եւ կրօնաւորք, քահանայք եւ սարկաւագունք, եւ ամենայն դասք ժառանգաւորաց, ի մեծ մայրաքաղաքն, յորում է արքեպիսկոպոսն, քանզի հրամանաւ նորին լինի ժողովն ...» (նոյն էջ 583 եւ 585):
Ե. - Եպիսկոպոսական կանոններ. - Մօտ երկու տասնեակ կանոններ կ՚իյնան այս գլուխին տակ, որոնց մեծագոյն մասը կը վերաբերի ա) եկեղեցւոյ եւ անոր յատուկ իրերու սրբագործման, եւ բ) եկեղեցւոյ պաշտօնեաներու ձեռնադրութեան եւ օծման:
1.- Կանոն Հիմնարոկութեան Եկեղեցւոյ . - Մայր Մաշտոց էջ 155-166. - Յօրինուած է Յովհան Մանդակունի Կաթողիկոսէն եւ ապա կարգաւորուած Էջմիածնի միաբան Մինաս Արքեպիսկոպոսին կողմէ: Ընդարձակ եւ անրամասն խրատներով բացատրուած է թէ եկեղեցւոյ հիմնարկութեան արարողութիւնը ինչպէս պիտի կատարուի:
Դիտելի է հետեւեալ պարագան: Թէեւ Մ Մաշտոցի մէջ տրուած եկեղեցւոյ յատակագիծը ուղղանկիւն քառանկիւնի մը կեդրոնը քառասիւն կաթողիկէ մը կը ներկայացնէ, յանուն առաքելոց օծուած քարերը սակայն չեն զետեղուիր սիւներուն ալ ներքեւ, ինչ որ բնական պիտի ըլլար եթէ հիմնարկէքի կանոնին պատրաստուած ժամանակ - Յ. Մանդակունի օրով - իրագործուած ըլլար այդպիսի յատակագիծ մը, այլ կը զետեղուին 4/5 արեւելք հիւսիս համեմատութեամբ ուղղանկիւն քառանկիւն մը ձեւացնող պատերու մջջեւ իրարմէ հաւասար հեռաւորութեամբ, որ կ՚ընէ 14 քար . - 12 առաքեալներ, Ս. Պօղոս, եւ Ս. Գր. Լուսաւորիչ -, իսկ երկուք ալ - Ղուկաս եւ Մարկոս - կը դրուին աւագ սեղանին աջ ու ձախ կողմերը, արեւելեան պատին միջին երկու քարերէն հաւասար հեռաւորութեամբ: Սոյն ատակագիծը կու տայ մեզի ձեւը թագաւորական (= պազիլիք) եկեղեցիներու, ինչ որ կը համաձայնի Ե. դարուն կառուցուած հայկական տաճարներու ճարտարապետական յօրինուածքին ետ:
Այս իրողութիւնը կրնանք համարիլ ներքին փաստ մը սոյն կանոնին Ե. դարուն, Յ. Մանդակունիի ձեռմամբ կազմուած ըլլալուն: Այս կանոնին առաջին աղօթքը «Տէր Աստուած մեր» (էջ 163) յունարէնէ թարգմանուած կ՚երեւի:
Հնագոյն ձեռագիրներու մէջ կը տեսնուին որոշ տարբերութւններ, ինչպէս օծեալ քարերուն թիւը, որ նախապէս եղած է 12 - համաձայն Առաքեալներու թիւին-, որոնք կը զետեղուէին եկեղեցւոյ չորս անկիւնները՝ երեքական հատ. - Տես, Արարատ, 1915, էջ 231-5, Սահակ Վրդ. Աատունի:
2. - Կանոն Օծան Նորակառոյց Եկեղեցւոյ. - Մ. Մաշտոց էջ166-89. - «Կանոն եւ կարգաւորութւնը արարողութեան նաւակատեաց՝ օրհնութեան եւ օծման նորակառոյց եկեղեցւոյ, առեալ ի բանից սրբոց վարդապետաց, որ եւս՝ ըստ մեծի մասին եղեւ ի նոյնոյ Արհիեպիսկոպոսէ բարեկարգեալ» (էջ 166): Նմանապէս մանրամասն խրատներով եւ հրահանգներով կը ծանուցանէ թէ արարողութւինը ինչպէս պէտք է կատարուի:
3. - Կանոն Աւազան Օրհնելոյ. - Մ. Մաշտոց էջ 189-193.- Օրհնութենաբար Ցուցակին համաձայն Յովհան Մանդակունիի կողմէ կազմուած է:
4. - Կանոն Պղծեալ Եկեղեցի Սրբելոյ. - Ամբողջակա վերջնագիրն է «Կանոն նաւակատեաց սրբելոյ զեկեղեցի, զպղծեալն յանօրինաց մոլեգնութենէ, եւ զշարժեալ սեղանն ՝ վերստին հաստատելոյ, եւ կամ նորոգ կանգնելոյ, եթէ առաջինն ՝ խորտակեալ իցէ» (Մ. Մաշտոց էջ 193-203): Օրհնոթենաբար Ցուցակին համաձայն Յ. Մանդակունիին կը պատկանի: Այս կանոնի արարողութիւնը մեծ մասով նոյն է նորակառույց եկեղեցւոյ օծման կանոնի արարողութեան հետ:
5. - Կանոն զՆկարեալ Եկեղեցի եւ Պատկեր Օրհնելոյ. - Մ. Մաշտոց էջ 213-5. - Հեղինակն է Ս. Գր. Լուսաւորիչ, ըստ Օրհնութենաբար Ցուցակին: Նոյն կանոնը տարբեր խմբագրութեամբ դարձեալ կը գտնուի Մ. Մաշտոցի մէջ առանց իջահամաի, յաւելուածաբար դրուած 152 էջէն յետոյ, «Կանոն օրհնութեան նկարեալ եկեղեցւոյ, եւ ամենայն սրբոց պատկերաց» վերնագրով, երկու էջ:
6. - Կանոն Փրկչական Պատկեր Օրհնելոյ. - Մ. Մաշտոց, առանց իջահամարի, երկու եւ կէս էջ. - Կը բովանդակէ երեք ուշագրաւ աղօթքներ:
7. - Կանոն Օրհնելոյ զՊատկեր Ս. Աստուածածնին. - Մ Մաշտոց, առանց իջահամարի, մէկ ու կէս էջ:
8. - Կանոն Մոնոզոնի Հերակտրութեան. - Թիւ 2486 Ձեռագիր Մաշտոցին մէջ ութերորդ կանոնն է այս, հետեւեալ խորագիրով. «Կանոն մոնոզոնի հերակտրութեան եգիպտացւոցն եւ սուրբ լերինն եւ պաղեստին, արանց եւ կանանց որք զկուսութիւն յանձն առնուն ի Քրիստոս» (Թղ. 35բ-39բ): Նոյնը կը գտնուի նաեւ թ. 3299 Ձեռագիր Մաշտոցին մէջ (էջ 295-309):
9.- Կանոն Ձեռնադրութեան Կրօնաւորութեան. - Նախորդ կանոնին կը հետեւի թ. 3426 Ձեռագիրին մէջ, թղ. 40ա-56ա: Տես նաեւ թ. 2002, էջ 741:
10. - Կանոն Վէմի Օրհնութեան. - Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 2284 էջ 104-124:
11. - Կանոն Աստիճան Տալոյ Կղերիկոսաց, որք են Սաղմոսերգուք եւ Աւելածուք. - Այս կանոնը կը պատկանի Ս. Գր. Լուսաւորչին, ըստ Օրհնութենաբեր Ցուցակի:
Առաջին Կարգ Աստիճանի Դռնապանութեան .- Մայր Մաշտոցի համաձայն երբ ձեռնադրող եպիսկոպոսը եկեղեցւոյ բանալին կու տայ նուիրեալին, կ՚ըսէ. «Ա՛ռ քեզ իշխանութիւն բանալոյ եւ փաելոյ զդուռն սրբոյ տաճարիս, եւ այնպէս արա, որպէս թէ ...»:
Երկրորդ Կարգ Աստիճանի Ընթերցողութեան.- Մ. Մաշտոցի համաձայն եպիսկոպոսը առաքելական եւ մրգարէական գիրքերը նուիրեալին ձեռքը տալով կ՚ըսէ. «Ա՛ռ քեզ իշխանութիւն ընթեռնուլ զգիրս յեկեղեցիս, եւ լեր Աստուծոյ բանին պատմող ...»:
Երրորդ Կարգ Աստիճանի Երդմնեցուցչութեան. - Հոս ալ եպիսկոպոսը կը կրկնէ. «Ա՛ռ քեզ իշխանութիւն ի ոգւոյն Սրբոյ եւ ամփոփեա ...»:
Չորրորդ Կարգ Աստիճանի Ջահընկալութեան. - Այս աստիճանի վերջաւորութեան Մ. Մաշտոցը ունի հետեւեալ կանոնական դիտելիքը. «Եւ գիտելի է, զի սոցա գործն է զջահս եւ զկանթեղս եկեղեցւոյն վառել, զսրբոյ պատարագին նշխար գործել, եւ զբաժակն պատրաստել: Նաեւ՝ մինչեւ ցայս վայր կարէ ամուսնանալ՝ որ զչորս աստիճան ունի. իսկ ի հինգերորդէն եւ անդր.՝ ոչ կարէ, զի ոչ գոյ հրաման»:
12. - Հինգերորդ Կարգ Աստիճանի Կիսասարկաւագութեան. - Այս կանոնն ալ Օրհնութենաբար Ցուցակին կողմէ կը վերագրուի Ս. Գր. Լուսաւորչին: Կիսասարկաւագին պաշտօնն է ըստ Մ. Մաշտոցի ծանօթագրութեան, որուն հետ նոյն է Ձեռնադրութեան Մաշտոցինտ, «յեկեղեցիս քարոզ ասել, խնկարկել, զպատարագիչն զգեստաւորել, զդատարկ սկիհն ի խորհրդանոցին բազմեցուցանել, ի սեղանն ելանել եւ սրբոյ պատարագին սպասաւորել»:
13. - Վեցերորդ Կարգ Աստիճանի Աւագ Սարկաւագութեան. - Ըստ զոյգ Մաշտոցներու «պաշտօն սորա աւելի է քան զկիսասարկաւագին, այսինքն՝ ի պատարագի զսուրբ Աւետարանն վերաբերէ եւ ընթեռնու յունկն ժողովրդեան. այլ եւ զսուրբ խորհուրդն ի խորհրդանոցէն վերաբերեալ մատուցանէ պատարագիչ քահանային»:
Կ՚արժէ դիտել որ սարկաւագին երկու տուչութիւն կայ, նախ Աւետարանի եւ ապա Բովառի, ուրեմն Ս. Խորհուրդին խնկարկումը՝ սարկաւագին պատկանող պաշտօն մըն է, որ սակայն ինչպէս վերը տեսանք մտած է կիսասարկաւագի պաշտօններուն շարքին, հակառակ անոր որ վերջինին կատարուած տուչութեան պահուն յիշուած առարկաներու կարգին բուրվառը կը պակսի:
Ձեռագիր Մաշտոցներէն ոմանց մէջ կայ յիշատակութիւն սարկաւագուհիներու յատուկ կանոնի մը մասին, այսպէս. «Կանոն ձեռնադրութեան սարկաւագ կանանցն, որ են սարկաւագուհիք. - Ասի Սղ. Խդ. Բղխեսցէ: Քարոզ ...» (Արտաւազդ Արք. Ցուցակ Հայերէն Ձեռագրաց Հալէպի, էջ 158): - Կամ «Կանոնք օրհնելոյ զկայանս սարկաւագ» (Ցուց. Ձեռ. Էջմիածնի, Կար. թ. 939): Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 846. Ձեռնադրութեան սարկաւագի կանանց, որ են սարկաւագուհի. ասեն Սղ. Բխեսցէ սիրտ իմ բան բարի. եւ ասէ զաղօթս. «Տէր բարերար եւ բազմագութ, որ արարեր զամենայն բանջւ հրամանաւ քով ...»: . - Էջ 263: Տես նաեւ թ. 2002, էջ 762: Թիւ 3813, էջ 245 (ԺԸ):
Վենետիկի թիւ Դ. Մաշտոցը, գրուած 1216 թուին, ունի նոյն կանոնը, որուն վերաբերմամբ տրուած է հետեւեալ ծանօթութիւնը. «Այս կանոնս չկայ հնագոյն մաշտոցին մէջ. հաւանօրէն կամ Ժ. դարէն շատ ետքը, այն է ԺԲ-ԺԳ դարուն յօրինուած եւ ներմուծուած է մաշտոցներուն մէջ, եւ կամ աղօթքը կար, սակայն առանց եւ Ձեռնադրութիւն եւայլն, անյաջող խորագրին. դիտելով որ այդ Աղօթքին կամ Օրհնութեան մէջ բնաւ ձեռնադրութիւն չկայ այլ լոկ աղերս մ՚առ Աստուած, որպէսզի ըֆտրէ իր «աղախինն ի պաշտաւն պիտոյից եկեղեցւոյ»:
14. - Եօթներորդ Կարգ Սրբազան Աստիճանի Քահանայութեան. - Այս կանոնը Օրհնութենաբար Ցուցակին մէջ վերագրուած է Ս. Սահակ Պարթեւ Հայրապետին: Իր ներկայ ձւն մէջ այս կանոնը յայտնապէս կը ցուցնէ թէ շատ յաւելումներ կրած է հետզհետէ. հոս մտած են իբրեւ աշակերտելի եւ հետեւելի սուրբ հայրապետներ ոչ միայն Սահակ եւ Յովհան Օձնեցի, այլ նաեւ Յովհան Որոտնեցի եւ Գրիգոր Տաթեւացի:
Մեծ Մաշտոցը, տպուած 1714-ին, կը պարունակէ Խրատք հարկաւորք եւ պիտանիք, արարեալ եծ վարժապետին՝ Գրիգորի Հռետորի»:
Նախ տեսանէք թէ ունի զուսումն լիով զքահանայութեան թէ ոչ. եւ թէ տգէտ իցեն ոչ ձեռնադրեսցեն զնոսա, զի տգիտութիւն անբանից է, եւ անբանն ոչ լինի քահանայ: Վասնորոյ ասէ մարգարէն. «Շրթունք քահանային զգուշասցին գիտութեան ...» (էջ ՁՃԻԷ=627):
15. - Կանոն Օրհնութեան Աբեղայի. - Ըստ Մ. Մաշտոցի «եթէ աբեղայէ ձեռնադրեալն, այս կանոն եւս կատարի նախ քան զպատարագն»: Իսկ Ձեռնադրութեան Մաշտոցին մէջ Աբեղայի Օրհնութիւնը զետեղուած է «ի պահու երեկոյի ժամերգութեան»:
16. - Կանոն Վարդապետական Մասնաւոր Իշխանութեան. - Այս կանոնը կազմած է Գր. Տաթեւացի: Եպիսկոպոսն «որ ընկալեալ իցէ զմասնաւոր եւ զծայրագոյն իշխանութիւն վարդապետութեան» (Ձեռն. Մաշտ.) կու տայ ընծայեալին Գաւազանի իշխանութեան չորս աստիճանները:
Ա) Առաջին աստիճանին եպիսկոպոսը իշխամութիւն կու տայքարոզելու կենաց բանը «յունկն հաւատացելոց» (Ձ. Մաշտոց էջ 73):
Բ) Երկրորդ աստիճանին եպիսկոպոսը իշխանութիւն կու տայ «ուսուցանելոյ զտգէտս եւ խրատելոյ զստահակս» (Ձ. Մաշտոց էջ 75):
Գ) Երրորդ աստիճանին եպիսկոպոսը իշխանութիւն կու տայ ընծայեալին «կոչել յապաշխարութիւն զմեղուցեալս, եւ դարձուցանել զմոլորեալս ի գիտութիւն ճշմարտութեան» (Ձ. Մաշտոց էջ76. Հմմտ. Մ. Մաշտոց էջ 290):
Դ) Չորրորդ աստիճանի Ս. Գրական ընթերցուածքներէն ետք Ձ. Մաշտոցը ունի երկմասնեայ մեծ աղօթք մը, որ կը պակսի Մ. Մաշտոցին մէջ: Մեր Ձեռագրատան թ. 1162 գրչագրին պարունակած Ձեռնադրութեան Մաշտոցը ունի այս աղօթքը հետեւեալ վերտառութեամբ. «Զայս կարգն առաջի սեղանոյ կատարեա(յ) եւ տուր փոքր իշխանութիւն վարդապետութեան եւ զայս Աղօթս կարդա(յ) ի վերայ նոր աշակերտին: Աղաւթք ի վերայ նորընծայ վարդապետին, զոր ասացեալ է Գրիգորի Տաթեւացւոյն» (էջ 203):
Իսկ տըւչութեան բովանդակութիւնը բոլորին տարբեր է իրարմէ երկու մաշտոցներուն մէջ: Ձեռնադրութեան Մաշտոցը կը պարունակէ քարոզել «ողջամիտ վարդապետութեամբ՝ ըստ Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ, առանց աչառանաց եւ երկոիւղի» (էջ 80): Իսկ Մ. Մաշտոցը աւելի երկար հատուածի մը մէջ կ՚ըսէ. «Վասն որոյ պարտ է քեզ նախ՝ մեղաւորաց տգիտաց եւ անհաւատից քարոզել. երկրորդ՝ համարձակ քարոզել առանց եւ առանց ակնառութեանց, երրորդ՝ աներկիւղ քարոզել. չորրորդ՝ պարզ եւ յստակ քարոզել. հինգերորդ՝ իմաստութեամբ եւ գիտութեամբ քարոզել. վեցերորդ՝ կշտամբել յանդիմանել եւ մխիթարել» (էջ 293):
17. - Կանոն Վարդապետական Ծայրագոյն Իշխանութեան. - Այս կանոնն ալ, իբրեւ շարունակութիւնը նախորդին, կը պատկանի Գր. տաթեւացիին: «Յուվհաննու պիտակ աշակերտի Գրիգորի եռամեծի արարեալ զշարադրութիւն կարգաց չորեքտասան աստիճանի վարդապետաց ի լուսաւոր բանից աստուածաբան մարգարէին Եսայեայ լուսաւոր մտօք՝ մեկնօղօրէն իմն տեսութեամբ կարգաւորեալ: Յաղագս գաւազան տալոյ աշակերտեալ սպասաւորաց բանին»: - Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 600, էջ 249: Նոյնը ունի նաեւ Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 676, էջ 121: Դարձեալ նոյնը ունի Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 1162, գրուած 1726-ին, էջ 209, բայց երկրորդ բառը «եպիսկոպոսի» է փոխանակ «պիտակ»ի: Այս կանոնը կը պարունակէ տաս աստիճաններ:
Ա) Առաջին աստիճանին եպիսկոպոսը իշխանութիւն կու տայ «մխիթարել զվշտացեալս եւ զտրտմեալս ի պէսպէս փորձութեանց յուսով պսակաց»:
Բ) Երկրորդ աստիճանին եպիսկոպոսը «առ քեզ կարողութւն ի հոգւոյն Սրբոյ» ըսելով կը թուէ տասնեակ մը իշխանութւններ. Մ. Մաշտոցի թուարկութիւնները զեղչուած են Ձ. Մաշտոցի մէջ:
Գ) Երրորդ Աստիճանին տրուած իշխանութիւնը նոյնն է մասնաւոր վարդապետութեան երրորդ աստիճանին տրուածին հետ. հոս սակայն զեղջուած է «մասնաւոր» բառը: Այս նոյնութիւնը աւելի բացայայտ է Մ. Մաշտոցին մէջ:
Դ) Չորրորդ աստիճանին տրուած իշխանութիւնը կրկնութիւնն է մասնաւոր վարդապետութեան նոյնաթիւ աստիճանին տրուածին հետ: Այս նոյնութիւնը բացայայտ է Մ. Մաշտոցի մէջ: Ձեռ. Մաշտոցը հոս Մ. Մաշտոցի տուչութեան բովանդակութւինը առած է զեղչելով թուահամարները:
Ե) Հինգերորդ աստիճանին մէջ եպիսկոպոսը վարդապետին կը յանձնարարէ ըսելով. «Յօժար կամպք պատրաստեա՛ զճանապարհս տեառն օրինօք եւ հաւատովք ի հոգի եւ ի մարմին հաւատացելոց»:
Զ) Վեցերորդ աստիճանին եպիսկոպոսը «ելի՛ր» կ՚ըսէ ընծաելին «ի գլուխ եւ ի կատար ամենայն բարձր եւ դժուարին առաքինութեանցն եւ ապա քարոզեա զբանն Աստուծոյ»:
Է) Եօթներորդ աստիճանին եպիսկոպոսը կ՚ըսէ. «Առ եւ զեօթներորդ աստիճան վարդապետութեան, որպէսզի կարողասցիս շնորհօք Հոգւոյն Սրբոյ կատարել գործով զոր ինչ քարոզեսցես բերանով»:
Ը) Ութերորդ աստիճանի տուչութեան բառերը կը յիշեցնեն ինչ որ ըսուեցաւ Դ. Աստիճանին. «Առ եւ զութերորդ աստիճանի վարդապետութեան, քանզի առեր զօրութւն ի Քրիստոսէ լինել իբրեւ զվէմ անշարճելի ի դրանց դճոխոց. համարձակ քարոզել եւ մի՛ երկնչիլ ի մահուանէ. մի՛ որսալ փառս ի մարդկանէ, մի՛ առնուլ կաշառս, մի՛ երեսս, մի՛ աչառութիւնս, եւ մի՛ ծուլութիւնս»:
Թ) Իններորդ աստիճանի տուչութեամբ եպիսկոպոսը ի միջի այռոց կ՚ըսէ. «Քանզի առեր հրաման ի Տեառնէ մերմէ Յիսուսէ Քրիստոսէ երթալ եւ քարոզել ընդ ամենայն ոլորտս տիեզերաց. եւ աւետարանել զառաջին եւ զվերջին գալուստ նորա»:
Ժ) Վերջապէս տասներորդ աստիճանին եպիսկոպոսը կ՚ըսէ. «Ա՛ռ եւ զայս աստիճան՝ կատարեալ թուոյ տասներորդին, որ լնու զթիւ չորեքտասներորդին: Քանզի առեր զշնորհս Հոգւոյն Սրբոյ՝ կատարել զհնգեսին մտաւոր բանսն ի մէջ եկեղեցւոյ զոր Առաքեալն կարգաւորէ. այսինքն՝ սաղմոսել, վարդապետել, եւ յայտնել զբանս աստուածայինս, ի լեզուս խօսել եւ թարգմանութիւնս առնել»:
Մայր Մաշտոցի համաձայն վերջին Աւետարանէն յետոյ կը կարդան «զՍտիպիմն»: Իսկ Ձ. Մաշտոցը ունի երկար աղօթք մը «զոր ասացեալ է Գրիգորի Տաթեւացւոյ»:
Ծայրագոյն Վարդապետին պաշտօնն է «առնել զբեմբասացութիւնս եւ ծագէ ի ծագ անխափան քարոզել» (Ձ. Մաշտ. էջ 115): Վարդապետական աստիճաններու մասին տես նաեւ Օրմանեան, Ազգպ. յօդ. 1403:
18. - Կանոն Օծման Կաթողիկոսի. - Կաթողիկոսական ձեռնադրութեան եւ օծման կանոնը մին է մեր Մաշտոցին ոչ հնագոյն կանոններէն, մինչեւ Անանիա Մոկացիի ժամանակ (946-968) գոյութիւն չունէր այն: Հաւանական կը նկատուի որ Մոկացիէն մինչեւ Գետադարձ երկարող շրջանին, այսինքն 968-1019 թուականներուն միջեւ հաստատուած ըլլայ կաթողիկոսական ձեռնադրութեան սովորութիւնը, որուն վրայ աւելցած է յետոյ նաեւ օծումը (Հմմտ. Արեւելեան Մամուլ, 1903, էջ 271):
Կաթողիկոսի Ձեռնադրութեան կանոնին ամփոփ նկարագրութիւնը կարելի է տեսնել Սիւրմէեանի Ցուցակին մէջ (Բ. Հատոր էջ 23-25): Այդտեղ կաթողիկոսի ընտրութեան եւ ձեռնադրութեան վրայ միայն խօսուած է եւ օծում չէ յիշուած: Աւելի ուշ շարադրուած նոտրագիր ոտանաւորով մը կը ծանուցուի «որպիսութիւն օծման կաթողիկոսին» (Ցուցակ Ձեռ. Ս. Յակոբեանց, Ե. Հատոր, 1971, էջ 380): Եպիսկոպոսներ միւռոնով խաչաձեւ կ՚օծեն Կաթողիկոսին գագաթը ապա եւ աջ բութը: Յետոյ Հայրապետին ձեռքը կոը տան բոլորագլուխ գաւազան, եւ մատանին կը դնեն միջնամատին: Հայրապետական քողը նախապէս կու տային ձեռնադրութենէն ետք, այժմ կը տրուի օծումէն յետոյ: Նորընտիր Կաթողիկոսը օծումէն ետք կը մատուցանէ իր հայրապետական անդրանիկ պատարագը:
Ս. Էջմիածնի վերջին Հայրապետները կատարածեն հետեւեալ ուխտը իրենց ձեռնադրութենէն առաջ. «Ապաւինեալ յօգնականութիւն շնորհաց բարձրելոյն՝ խոստանամ եւ ուխտեմ առաջի Ս. Սեղանոյս եւ աստուածընկալ Ս. Նշանացս, յանձն առնուլ զպաշտօնս զայս եպիսկոպոսապետութեան Հայաստանեայցս Եկեղեցւոյ եւ բոլորապտուղ նուիրմամբ ընծայել զանձն իմ յանվթար կատարումն աստուածադիր օրինաց եւ կաթողիկոսական պարտուց եւ առաջնորդել ազգիս Հայոց ըստ ուղղափառ վարդապետութեան քրիստոսական կրօնից՝ ըստ մերոյս եկեղեցւոյ դաւանութեան եւ ըստ հայրապետական կարգաց եւ կանոնաց աստուածապաշտութեան, անստերիւր եւ անսոտոր ընթանալով յամենայնի ընդ լուսաշաւիղ հետս գնացից արժանաժառանգ յաջորդաց սրբոց Առաքելոցն Թադէոսի եւ Բարդուղիմէոսի եւ Ս. Հօրն մերոյ Գրիգորի երկրորդ Լուսաւորչի զգուշաւոր պահպանութեամբ իրաւանց Մայր Աթոռոյս Հայաստանեայցս» (Արարատ, 1894, էջ 329):
19. - Կանոն Ընծայման Տղայոց. - Երուսաղէմի համար պատրաստուած կանոն մըն է, Սրբ. Պատրիարքին յատուկ (Տես Զանազան Արարողութիւնք, 1870, էջ 3-8):
20. - Կանոն յաղագս Ուրացողաց զՔրիստոս Եւ Դարձելոց Զղջմամբ Ի Հաւատս. - Այս խորագիրով կանոն մը կը յիշուի Ձեռագիր Մայր Մաշտոցի մը մէջ (Կար. թ. 939): Իսկ Ս.Յ.Թ 2673 Մայր Մաշտոցին մէջ կը տեսնուի «կարգաւորութիւն սահմանի եկելոցն ի զղջումն, որք ի բռնաւորացն երկիւղէ մահու ուրացան զքրիստոնէութիւն» (էջ 707):
21.- Կանոն զՆշխար Մարտիրոսաց Փոխելոյ. - Այս վերնագրով կանոն մը կը գտնուի Ձեռագիր Մայր Մաշտոցի մը մէջ (Կար. էջ 698): Ս.Յ.Թ. 3299 Մայր Մաշտոցը ունի «Կանոն զնշխարս սրբոց ի հանգիստ փոխելոյ» (էջ 451):
22. - Կանոն Վանահայր Օրհնելոյ. - Ս.Յ.Թ. 3299 Ձեռագիր Հին Մաշտոցին մէջ կը գտնուի «Կանոն Հայր Առնել» խորագիրով (էջ 373-383: Տես նաեւ Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 2298, էջ 665-673): Նոյնպէս թիւ 2002, որ կը պարունակէ «Բան խրատու Բարսեղի Հայրապետի», «Արդ յառաջագոյն ընտրեալ ...» սկզբնաւորութեամբ (էջ 727):
23. - Կանոն Տնտես Օրհնելոյ. - Այս ալ կը գտնուի թիւ 3299 Մաշտոցին մէջ՝ նախորդ կանոնէն անմիջապէս յետոյ (էջ 384-386). - Հմմտ. նաեւ Մաշտոց թիւ 2002, էջ 711:
Զ.- Քահանայական Կանոններ. - Այն արարողութիւնները զորս քահանանրը կրնան կատարել ամփոփուած են փոքրադիր Մաշտոցի մը մէջ՝ քիչ բացառութեամբ:
1) Կանոն Մկրտութեան . - Ս.Յ.Թ. 2338 բոլորագիր Մաշտոցին մէջ մկրտութեան կանոնը ունի սա խորագիրը. «Կանոն մկրտութեան, յորժամ քրիստոնեա առնեն: Նախ պարտ է երեխա առնել մինչեւ ուսցի զհաւատոյ մերոյ զկարգ, եւ զտնաւրէնութիւնն Քրիստոսի, եթէ յարանց իցէ մեծ կամ ի կանանց: Իսկ տղայոցն այս է կարգ» (էջ 113):
Ս. Յ. Թ. 3813 Մաշտոցին մէջ կը կարդանք. «Խրատ մկրտութեան հոգեւոր Հօրն մերոյ, Գրիգորի Վարդապետի ասացեալ է: Յորժամ տղայն Ը օրեայ լինի, տայ բերել ի գաւիթ սուրբ եկեղեցւոյն, եւ ասեն սաղմո. Տուր զօրութիւն ծառայի ...» (էջ 442):
Խրատ նարօտի՝ փոքր Մաշտոցէն (էջ 15): «Ոլորէ զնարօտն կարմիր եւ սպիտակ թելիւ ի խորհուրդ կենարար Արեան եւ Ջրոյն, որ ել ի տիգախոց կողէն Քրիստոսի»: Մեր թիւ 289 Մաշտոցին համաձայն նարօտի գոյներն են կարմիր եւ կանաչ (էջ 135). իսկ թիւ 1382 Մաշտոցի համաձայն՝ սպիտակ եւ կարմիր, «որ նշանակէ զջուրն եւ զարիւն, որ ել ի կողէն Քրիստոսի եւ սրբեաց զմեզ ի մեղաց մերոց» (էջ 29): Այս վերջին գոյները կը գործածուին Երուսաղէմի մէջ:
Կնքահօր առընչութեամբ փոքր Մաշտոցը ունի հակիրճ երկու խրատներ (էջ 20): Ս.Յ.Թ. 3384 Մաշտոցին մէջ կը տեսնուին հետեւեալ երկար խրատները:
«Եւ դնէ մանկաբարձն զտղայն ի գետինն առաջի դրան սուրբ եկեղեցւոյն, որ նշանակէ զարտաքսիլն Ադամայ ի դրախտէն,, եւ զանկանիլն յերկիրս անիծից» (էջ 26):
«Եւ գայ կնքահայրն եւ Գ. ծունր կրկնէ, եւ առնու զտղայն ի գետնոյն ի վեր, եւ գլուխն ի յաջ բազուկն լինի, յօրինակ Քրիստոսի, որ էառ զադամական անկեալ բնութիւնս եւ Հօր Աստուծոյ որդիացոյց: Եւ կանգնի քահանայն յաջ կողմ եկեղեցւոյն, եւ կնքահայրն ի ձախ կողմն ...» (էջ 27):
Մեր Մատենադարանին թիւ 289 Մաշտոցը, Մկրտութեան կանոնի խրատին մէջ, ունի կիներու ներկայութիւնը արգիլող սա տողերը. «Եւ կին բնաւ մի՛ մտցէ յեկեղեցին ի ժամ մկրտութեան: Եւ զի որպէս այր մարդ, ի մարմնաւոր ծննդեան ժամանակն, ոչ տանէ ի տունն, նոյնպէս եւ ոչ ի հոգեւոր ծնունդն չէ պարտ կին մարդոյ մտանել յեկեղեցին, կամ տեսանել զարգանդ աւազանին» (էջ 123):
Վենետիկի թիւ ԼԵ. Մաշտոցին խրատը կը յայտարարէ. «Կին կնքահայր չէ՛ պարտ առնել, եւ ոչ ի ժամ մկրտութեան յեկեղեցին թողուլ, մինչեւ յաւազանէն հանէ քահանայն զսղայն, եւ զգեցուցանէ, զի որպէս կանանց ծնունդն՝ այր մարդ ոչ տեսանէ, նոյնպէս եւ զհոգեւոր ծնունդն ո՛չ է պարտ կին մարդ տեսանել»:
Ջուրի օրհնութեան աղօթքը «Դու Տէր, զօրութեամբ քով մեծաւ» (Մաշտոց, 1901, էջ 39) ունի երկրորդ մաս մըն ալ Մ. Մաշտոցին մէջ. «Տէր Աստուած ահաւոր» (էջ 14) ուր կրկնակի շեշտուած մաղթանքներ կամ «ամենապիղծ սատանան», «պիղծ ոգին չարի», «դեւն խաւարային», եւ «զչար դեւն խաբէութեան» հեռացնելու եւ հալածելու:
«Առաքելոյ աղաւնոյ» շարականէն առաջ (Մ. էջ 41) դրուած միւռոնաթափի խրատը մեր ձեռագիր թիւ 1492 Մաշտոցին մէջ սապէս կը կարդացուի. «Եւ կաթեցնէ մեռոն Գ շիթս ի յաւազանն եւ ասէ զշարականս», ինչ որ աւելի համապատասխան է ընդհանուր սովորութեան:
Մկրտութենէն վերջ Երուսաղէմի Մաշտոցը ունի «Որ համագոյդ ես» շարականը (էջ 43) եւ Հռովմայեցւոց թուղթէն ընթերցուած մը, որոնք չկան Մ. Մաշտոցին մէջ: Հմմտ. սակայն Մ. Մաշտոց էջ 233 ծանօթութիւնը:
Աւետարանին յաջորդող «Հայր մեր»էն յետոյ Մ. Մաշտոցը ունի հետեւեալ ծանօթագրութիւնը. «Եւ աստ կատարի մկրտութեան խորհուրդ, եւ սկսանին երկրորդ, երրոդ եւ չորրորդ խորուրդքն, այսինքն՝ Դրոշմին, Վերջին Օծման եւ Հաղորդութեան նոր մկրտելոյ»:
«Աղբիւր կենաց» շարականը չկայ Մ. Մաշտոցին մէջ:
Խրատ յետ Դրոշմին. - «Եւ ապա զգեցուցանէ հանդերձ սպիտակ եւ նոր, եւ կապէ զնարօտն եւ տայ զերկուս վառեալ մոմեղէնս ի ձեռն» (Մ. էջ 50): Ս. Յ. Թ. 3384 Մաշտոցին համաձայն, «Առնու քահանայն զհանդերձն սպիտակ եւ նոր, որ կարած է տղային, եւ խարէ հրով զփողպատն, եւ զգեցուցանէ նմա ...»: - Հմմտ. Ցուցակ Ձեռ Վենետիկի, Գ. Հատոր, Մաշտոց ԺԷ էջ 209:
Մոմեղէնները, մեր թիւ 289 Մաշտոցին համաձայն, պիտի ըլլան կարմիր եւ կանաչ (էջ 135): Նոյնպէս է նաեւ Վենետիկի թիւ ԺԷ Մաշտոցին մէջ:
«Աստուած խօսեցաւ ի բարձանց» շարականը նմանապէս չկայ Մ. Մաշտոցին մէջ:
Մ. Մաշտոցին մէջ կայ սաղմոս մը, «Երանի ում թողութիւն եղեւ եղաց», որ կը պակսի Երուսաղէեանին մէջ: Իսկ «Փառք քեզ թագաւոր յաւիտենական» աղօթքը «մտից առաջի սեղանոյ» սաղմոսէն առաջ դրուած է Մ. Մաշտոցին մէջ:
«Սուրբ խաչիւս» քարոզը կը պակսի Մ. Մաշտոցին մէջ, ուր հաղորդութենէն անմիջապէս յետոյ կը կարդացուի «Որք մկրտեցան» աղօթքը: Իսկապէս աւելորդ է այդ քարոզը, քանի որ քիչ յետոյ նորէն կայ արդէն, որմէ ետք քահանան կ՚արտասանէ «Պահպանիչ»ը:
«Յետ մկրտութեան առեալ տանին ի սուրբ եկեղեցւոյն զմանուկն ի տուն» կ՚ըսէ Մաշտոցը (էջ 56), այդ գլուխը մինչեւ էջ 60 չկայ Մ. Մաշտոցի մէջ:
2) Կանոն Ութօրէից. - «Եւ յաւորն ութերորդի վերացուցանէ քահանայն զթագն՝ այսինքն զնարօտն ի գլխոյ նորոգ մկրտելոյն», ըսուած է Մաշտոցի մէջ (էջ 61): Այս կանոնը չկայ նոյնպէս Մ. Մաշտոցի մէջ:
Մեր ձեռագիրներէն թջւ 289 Մաշտոցը, գրուած 1530-ին, ութօրէից Աղօփքեն ետք ունի հետեւեալ խրատը. «Եւ զկնի եաւթն ամաց՝ առեալ ածէ կնքահայրն զմանուկն ի դուռն եկեղեցւոյն, եւ բերանով մանկանն տա հրաժարել ի սատանայէ. եւ հաւատայ յամենասուրբ երրորդութիւնն: Եւ ուսուցանէ զամենայն խորհուրդ տնաւրենութեան Քրիստոսի, եւ հաղորդէ արժանապէս եւ դառնա ի տուն իւր: Եւ ապա տան յարուեստ զինչ եւ կամեսցի» - էջ 140: Հմմտ. Ձեռ. Ս.Յ.Թ. էջ 25: Թ. 2002, էջ 28:
3. Կանոն Քառասնօրէին - Մ. 63: «Իսկ յետ Խ. աւուր գան ի դուռն եկեղեցւոյն, եւ մայրն խոստովանի քահանային եւ Խ. ծունկ կրկնէ եւ առնու զտղայն ի գիրկն» ( Մ. Մ. 19):
«Քառասնօրեայ գալստեան» ավետարանը կը պակսի Մ. Մաշտոցի մէջ:
4. Կանոն Քառասնօրեայ Մանկան - Մ. Մ. էջ 99 - «Կանոն մինչ զքառասօրեայ մանուկն՝ ծնողք իւր բերեն եկեղեցի: Նախ Սաղմոս. մտից առաջի սեղանոյ Աստուած առ Աստուած. եւ ապա ասէ զԱղոթս զայս. Յոյս եւ փրկութիւն ամենայն արարածոց...: Սուրբ խաչիւս. Պահպանիչ. Հայր մեր»:
5. Կանոն Նորոգ Սափրելոյ զՀերս Պատանւոյն - Մ. էջ 246 - Չկայ Մ. Մաշտոցի մէջ:
6. Կանոն զՄեղուցեալսն յԱպաշխարութիւն Կոչելոյ -Մ. Մ. էջ 218-227 - «Զեկեալսն յապաշխարութիւն՝ տանի քահանայն ի դուռն եկեղեցոյն ի գիշերի, եւ կացուցանէ հանդէպ դրանն ընդ աձմէ, եւ ասեն զայսոսիկ Է. Գուբղայ Սաղմոս ի թիւ...»:
Ձեռագիր մաշտողներէն ոմանց մի սոյն կանոնին վերեւ կւ կարդացուի «Յովհաննու Մանդակունւոյ Հայոց Կաթողիկոսի» անունը (Օր. Ձեռ. Թ. 3299 էջ 386):
7. Կանոն Հաղորդ Տալոյ - Մ. 113: Մ. Մ. 35 - «Քահանայն ընդ իւր ունելով զՍրբութիւն՝ զԽաչ եւ զմաշտոցն, երթայ առ հիւանդն, եւ կատարեալ զդջմամբ դաւանեցուցեալ զնա, ագուշապէս խոստովանուսցեան, եւ հաղորդեսցէ զնա հաւատով. զի նովաւ գտցի հիւանդն զփրկութիւոն հոգւոյ, եւ զառողջութիւն մարմնոյ» ( Մ. Մ. 35):
Այս կանոնին բովանդակութիւնը նոյն չէ երկու Մաշտոցներուն մէջ: Մայր Մաշտոցը շատ երկար է բաղդատմամբ Երուսաղէմեանին. այս վերջինը չունի Ամբիծները (երանեալ են անբիծք - բաժին իմ ես դու Տէր - Արարի իրաւուննս), որոնք ամբողջ պէտա է ըսուին Մ. Մաշտոցի համաձայն:
8. - կանոն Նշան Օրհնելոյ - Մ. Մ. էջ 229-233 - Այս կանոնին կազմն է հետեւեալը.
ա.- Գիտելիք:
բ - Շարական ԱԿ - Խորհուրդն անճառ:
գ - Սաղմոս (ԺԸ. 6) - Յարեւու եհար:
դ - Ընթերցուածս Առակաղ - Թ. 12-18
ե. - Ընթերցուածս յերգոց երգոյն Սողոմոնի, Ը. 14 - Թ. 6:
զ. - Ընթերցուածս յՈվսեայ Մարգարէէ, ԺԴ. 6-10:
Է. - Ընթերցուածս յԵսայեայ Մարգարէէ, ԻԷ. 11-13:
ը. - Գաղատացւոց թուղթ, Դ. 27-31:
թ. - Սաղմոս (ՃԻԷ, 6) - Տեսցես դու զորդիս որդւոց քոց:
Ժ. - Աւետարան ըստ Ղուկասու, Ա. 16-38:
Ժա. - Քարոզ. - Վասն ի վերուստ պահպանութեան:
Ժբ. - Աղօթք. - Յիսուս Քրիստոս Աստուած մեր . - եւ կամ, թագաւոր
խաղաղութեան:
Ժգ. - Գիտելիք, ըստ որում մատանին անցնելէ ետք կը կարդայ,
Ժդ. - Խրատը «Գիտասջիք որդեակք որք հանդերձեալ էք կապակցիլ ընդ միմեանս լվով օրինաւոր ամուսնութեան ...», որուն վերջաւորութեան խօսեցեալները կը խոստանան
յօժարութեամբ օգնել իրարու հիւանդութեանց եւ վտանգելու պարագային:
Մեր թիւ 3813 ձեռագիր Մաշտոցին մէջ կը գտնենք «Կանովն եւ կարգ նշան օրհնելոյ եւ մատանի տալոյ, որ ձեռնադրունք ասի»: Սա բոլորովին տարբեր կազմ եւ բովանդակութիւն ունի, յատուկ խրատով հանդերձ (էջ 474-480):
Ս.Յ.Թ. 2322 Մաշտոցին մէջ կը գտնուի «Կանոն մատնի տալ» (էջ 32-37), հետեւեալ կազմով.
1. - Խրատ:
2.- Քարոզ. - Վասն խաղաղութեան եւ փրկութեան զՏէր աղաչեսցուք ...:
3. - Աղօթք. - Տէր Աստուած յաւիտենական, որ զցրուեալսն ժողովեցեր ի միաւորութիւն ...:
4. - Խրատ:
5. - Սրկ. - Ընկալ, կեցո եւ ողորմեա:
6. - Աղօթք. - Տէր Աստուած մեր, որ հաստատեցիր զտիեզերս ...:
7. - Խրատ:
8. - Աղօթք. - Տէր Աստուած հարցն մերոց, արարիչ յաւիտենից ...:
Ս. Յ. Թ. 2448 Մաշտոցին մէջ կայ «Կանոն ձեռնտուքի, որ է նշան» եւ ունի հետեւեալ խրատը. - «Ի յաւուր նշանդրէքին, պարտ է գալ ի փեսային կողմանէն քահանայքն եւ ազգայինքն, նոյնպէս եւ հարսնացուին քահանայքն եւ ազգայինքն, եւ արասցեն քննութիւն, զի երեւեսցի հասն եւ չհասն: Եւ ապա բերիցեն նշան մատանի, կամ գինդ, եւ թէ զինչ եւ իցէ» (էջ 69):
Կազմն է այսպէս.
1. - Եւ եւս խաղաղութեան.
2. - Օրհնութիւն եւ փառք.
3. - Շարական՝ Որ նախիմաց ...:
4. - Քարոզ՝ Սուրբ Խաչիւս.
5. - Աղօթք՝ Պահպանեա.
6. - Հայր մեր. (էջ 70):
Տես նաեւ Հասկ, 1950, էջ 141-143:
Ս.Յ.Թ. 2323 ձեռագիր Ժողովածուին վեչջը կը գտնուի «Կանովն նշան դնելոյ հարսինն, ի յոյն լեզուէ թարքմանեալ ի հայ բարբառ, ի ձեռն Դաւիթ Եպիսկոպոսի» (թղ. 138-143): Հմմտ. թիւ 3430 Մաշտոց, (էջ 33-43), նաեւ թիւ ՀԵ Մաշտոց Վենետիկի:
9ա. - Կանոն Պսակ Օրհնելոյ յորժամ սարկաւագն լինի, ի դուռն եկեղեցոյն ասեն սաղմոս .
Լուր դուստր եւ տես ...:
Աղաւթք. - Աստուած յաւիտենական, որ զոյգս եւ զբացորոշեալսն ...:
Բաժակ աւրհնելոյ. - Տէր Աստուած մեր ...: - Ձեռ. Ս. Յ. Թ. 1382, Մաշտոց, բոլորգիր, Ատանա, էջ ԼԳ-ԼԵ:
9բ. - Կանոն Կուսի Պսակին .- Մ. 71: Մ. Մ. 21 h. - Վերագրուած է Յովհան Մանդակունիին: Մեր Ձեռագրատան թ. 846 Հայր Մաշտոցը այս կանոնին սկիզբը ունի «խրատ պսակի» այսպիսի հրահանգով. «Խրատք զգուշութեան զոր տացէ քահանայն հանդերձելոցն պսակ առնուլ կանխաւ: Եւ դարձեալ ի ճամ հարսանեացն: Եւ եթէ ոչ ընթեռնու զքարոզս եւ զգուշուցուցանէ ինքն տացէ զվրէժ անձանց նոցա հաւուր դատաստանին զոր դատի Աստուած» : Խրատը կը սկսի այսպէս. «Գիտասջիք որդեակք որ հանդերձեալ էք կապիլ ընդ միմեանս լվով օրինաւոր ամուսնութեան», էջ 30-34. - Հմմտ. ութերորդ կանոնի մէջ յիշուածին հետ. - Տես նաեւ Ձեռ. Ս. Յ. Թ. 1097, էջ 61-73:
Այս խրատին կը յաջորդէ «Հարցումն թէ զինչ է Պսակն»: Բացատրութեան առաջին մասը համառօտակի առնուած է Գրիգոր Տաթեւացիի Հարցմանց Գրքէն (Հմմտ. էջ 609). մնացեալը արժէքաւոր է ազգագրական տեսակետէ, վասնզի կը բացատրէ պսակի վերաբերեալ կարգ մը սովորութիւններ եւ կու տայ զանազան խորհրդական մեկնութւիններ. - էջ 34-37: Հմմտ. Ձեռ. Ս. Յ. Թ. 1097, էջ 49-52:
«Այսօր երկնայինքն» եւ յարակից շարականներէն ետք Մ. Մաշտոցը ունի հետեւեալ ծանօթութիւնը. - «Աստի ի վայր՝ մինչեւ ցբանն Առեալ զՁեռն Եւայի, որ ինչ գոյին տպեալք ի նախնեաց՝ շարական, գիրք, եւ այռք, ըստ որում յոմանս տեղիս՝ մի միայն ընդ Այսօր երկնայինքն զ տուն շարականին կցորդելով՝ սովորութիւն եղեալ էր ասել. վասն որոյ եդան եւ նոքին, եւ կամաց գործածողացն արարան ապաստան»:
Ակնարկուած յաւելուածներն են.
ա.- «Իբրեւ զխորհուրդ խորինն» Շարական ԴՁ. «խաչանիշ դրոշմամբ օրհնեալ», 9 տուն շարական մը որ չկայ Շարակնոցիմէջ: Տուներուն սկզբնատառերը կը կազմեն խաչատուրէ, որ թերեւս կեչառուեցին ըլլայ: Հարսանեաց ուրիշ շարական մը կայ, «խաչանիշ դրոշմամբ նշանի», որուն տուներուն սկզբնատառերը կը կազմեն խաչատո (Տես Հին եւ Նոր Պարականոն կամ Անւաւեր Շարականներ, էջ 171): Այս վերջինը կրայ ըլլալ «Խորհուրդ Խորին»ի հեղինակ Խաչատուր Տարօնեցիիգրչէն:
բ. - Եսայի ԿԱ. 10-ԿԲ. 3:
գ. - Սաղմոս, Տարցին թագաւորի:
դ. - Աւետարան Յովհ. Բ. 1-11:
«Օրհնեա Քրիստոս Աստուած մեր» աղօթքէն յետոյ,
Ե. - «Զկնի այսօրիկ զգեցուցանեն զփեսայն եւ ընթեռնուն զգիրքս»
զ. - Ա. Պետրոս, Գ. 1-9:
է. - Քարոզ., Վասն ուղղելոյ:
ը. - Աղօթք. «Թագաւոր թագաւորաց եւ Տէր տէրանց»: Այս երկար աղօթքին մէջ մի առ մի կը յիշուին բազմաթիւ զարդեր եւ զգեստներ: Հատուած մըբառ առ բառ Եսայիէն առնուած է (Գ. 19-23):
«Տէր ԱՍտուած յաւիտենական» աղօթքը երկրորդ մաս մըն ալ ունի Մ. Մաշտոցի մէջ. «Տէր Աստուած մեր»: Ասոր կը յաջորդէ ուրիշ կարճ աղօթք մը, «Տէր Աստուած մեր», որով քահանան կ՚օրհնէ բաժակը:
Յաջորդ ծանօթագրութեան մէջ Մ. Մաշտոցը կ՚ըսէ. «Եւ ապա ոլորէ զերեքգունեան զնարօտն»: Ընդգծուած բառը չկայ երուսաղէմեանին մէջ: Դժբախտաբար այդ գոյները անունով չեն յիշուած:
Մեր Ձեռագրատան թ. 1528 Մաշտոցը, Բաղէշի մէջ գրուած 1712 -ին, «Տեսէք որդեակք» խրատին տեղ ունի տարբեր եւ աւելի երկար խրատական մը «Աստուած որ ստեղծեաց զԱդամ» սկզբնաւորութեամբ (էջ 89):
Ժամամուտէն յետոյ Մ. Մաշտոցը ունի հետեւեալ փոքր յաւելուածը.
ա. - Եւ եւս խաղաղութեան:
բ. - Օրհնութիւն եւ փառք:
գ. - Սաղմոս, Տէր Թագաւորեաց:
«Ուրախ լեր» շարականէն յետոյ Մ. Մաշտոցը կ՚աւելցնէ պատշաճօրէն,
ա.- Սարկ. - Օրհնեա՛ Տէր:
բ. - Քահն. - Զի քո է կարողութւին:
գ. - Սարկ. - Պռոսխումէ:
1 Աւետարանէն յետոյ Մաշտոցը ունի.
ա. - Փառք քեզ Տէր:
բ. - Հաւատամք:
գ. - Իսկ որք ասեն:
դ. - Իսկ մեք փառաւորեսցուք, որոնք կը պակսին Մ. Մաշտոցի մէջ:
10. - Կանոն Պսակ Վերացուցանելոյ. - Մ. 100: Մ. Մ. 31. - «Ապա մինչ երթայ քահանայն ի վերացուցանել զպսակն, բերէ զփեսայն եւ զհարսնն, ի մի վայր, եւ դնէ զգլուխ ընդ գլուխ՝ եւ հանեալ զթուրն ի թամքէն, դնէ խաչանման ի վերայ գլսոց նոցա» (Մ. Մ. էջ 31):
----------------------------------------------------------------
1Մեր վերոգրեալ թ. 1528 Մաշտոցը «վասն խաղաղութեան ամենայն աշխարհի» քարոզէն ետք ունի սա հրահանգը «խրատ պիտանի» խորագրով. - «Եւ փեսայն բռնէ զձեռն հարսին եւ դնէ զոտն ի վերայ աջ ոտիցն, եւ զգլուխն ի վերայ գլխոյն, եւ զխաչն ի վերայ գլսոց նոցա: Ցուցանէ թէ քահանայն որպէս դարբին է, եւ եկեղեցին որպէս քուրայ, եւ փուքս սուրբ Աւետարանն, եւ սալն սուրբ սեղանն, եւ կռնանն Քրիստոսի խաչն եւ աւն (Աւետարանն), եւ անօթն հարսն եւ փեսայն, որ միացնէ յջրար, հրամանաւն Աստուծոյ, եւ իշխանութեամբ քահանային» (էջ 100-101): Հմմտ. թ. 3430 ՄԱշտոց, էջ 57:
«Այսօր մարտիրոսացդասքն» եւայլն շարականներէն յետոյ Մ. Մաշտոցը կը ծանուցանէ «Աստ ւստ կամաց է փախան սոցա՝ զհետեւեալ Շարականս ասել ԴԿ. բանն որ ընդ Հօր յէրութեան»:
«Եւ ապաբաժակ մի գինի առնու քահանայն ի ձեռն իւր՝ (կամեցողն՝ եւ ամանով ինչ մեղր) եւ ասէ զԱղօթս զայս» (Մ. Մ. էջ 33): - Փակագիծի մէջ առնուած բառերը չկան երուսաղէմեանին մէջ:
կանոնիս վերջը Մայր Մաշտոցը տաղակերպ քերթուած մը կը պարունակէ, զոր կը ներկայացնէ հետեւեալ ծանուցումով. «Այս շարադրութիւն յատուկ ձայն չունի, յութնիցն ձայնից ո՛ր եւ յարմարեսցի, կարելի է երգել նովաւ» (էջ 33):
Մաշտոցի 1714-ին կատարուած տպագրութեան համաձայն կանոնիս վերջաւորութիւնը (էջ ԿԳ) սապէս է.
«Գաւաթ մի գինի, ամանով ինչ մեղր, օրհնէ քահանայն ասելով. Օրհնութիւն, գոհութիւն, եւ փառք Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ, այճմ եւ մջշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից, Ամէն»:
Եւ եթէ կամիս «Ամենազօր» այլ ասա:
«Ամենազօր Տէր թագաւոր թագաւորաց, թագաւորիս մեր զգեցոյ զհանդերձ փառաց ...»:
11.- Կանոն Երկրորդ Պսակի. - Մ. էջ 108: Մ. Մ. էջ 34:
12. - Կանոն Հիւանդաց. - «Կանոն գիշերային ժամու աղօթից որ կատարի ի վերայ ծանր հիւանդաց, ի բժշկութիւն ցաւոց՝ եւ ի քաւութիւն յանցանց» (Մ. էջ 124). - Այս կանոնը չկայ Մ. Մաշտոցի մէջ:
Մեր Ձեռագրատան թ. 846 Հայր Մաշտոցը հիւանդաց համար ունի հետեւեալ ձեւով կանոն մը. (ԽԴ.):
«Կանոն հիւանդի աւրհնելոյ. տանին յեկեղեցին եւ աւծանեն ձիթով ի կանթեղէն եւ ասեն սղմ. ես ասացի ի վերանալ յինէն, եւ ասէ զաղօթս, Տէր ողորմութեամբ եւ գթութեամբ քո ...»: Որուն կը յաջորդէ «Աղօթք ի յելս հոգոյն: Յորժամ աւանդէ զհոգին ի ձեռն Տեառն, քահանայն կարդա ի վերայ հիւանդին: Տէր Աստուած զաւրութեանց մեծ եւ ահաւոր եւ ողորմած ...» (էջ 266-270):
13. - Կանոն Դժուարածին Յղի Կնոջ. - Մ. էջ 185: «Կանոն յորժամ յղի կին մերձ ի ծնանիլ եւ կամ յերկունս ծննդեան իցէ, երթայ քահանայն առ նա, եւ ասէ Սաղմոս (Մ. Մ. էջ 98):
Աւետարանին յաջորդող փոքր քարոզը եւ աղօթքը չկան Մ. Մաշտոցի մէջ:
14. - Կանոն Վասն Այսահարաց եւ Լուսնոտից. - Մ. էջ 190. - Չկայ Մ. Մաշտոցի մէջ:
«Արթուն մտօք» քարոզը եւ անոր յաջորդող «Զգեցո մեզ Տէր» աղօթքը առնուած են Ժամագրքի վեցերորդ ժամուհասարակաց աղօթքէն: Վեցերորդ ժամը, այսինքն կէսօրը, կը նկատուէր այն պահերէն մին երբ դեւերու շրջումը թափ կ՚առնէր: Հմմտ. Շնորհալիի նոյն ժամու երգին հետեւեալ ռողերը.
«Հերքեա՛ ի մէնձ ըզծանրութիւն
շրջող դիւին միջօրէի»:
«Ձանձրութիւն՝ մարտ այսոյն չարի,
որ յայս ժամուս պատերազմի»:
15. - Կանոն Վասն Երդմնահարից. - «Գայ երդմնահարն զղջայն եւ խոստովանի, եւ քահանայն ասէ զաղօթս զայս» (Մ. Մ. էջ 45).
ա. - Տէր Աստուած մեր:
բ. - Սուրբ խաչիւս:
գ. - Պահպանիչ:
դ. - Հայր մեր:
16. - Աղօթք Ի Վերայ Անսուրբ Կերակրով Խղճահարելոց. - Մ. Մ. էջ 91. - «Տէր Աստուած մեր» եւ «Հայր Մեր»:
17. - Կանոն վասն Հոգեվարի. - Մ. Մ. էջ 149-152. - «Առ դիւրաւ աւանդումն հոգւոյն ընթեռնուն այս զօրաւոր աղօթք Սրբոյն Գրիգորի Նարեկացւոյ, ի բերանոյ, հոգեվարին»:
որ է Բան ՀԳ:
բ. - Արդ արձակեա՛:
գ. - Աւետարան ըստ Յովհաննու, ԺԹ. 1-30:
դ. - Վասն հիւանդաց:
ե. - Փարատեա՛, կամ
զ. - Տէր մեր գթած:
Մեր Ձեռագրատան թ. 2298 Մաշտոցը ունի նման կանոն մը բոլորովին տարբեր բովանդակութեամբ: Խորագիրն է «Կանոն յորժամ հիւանդն սկսանի հոգեվարիլ եւ զհոգին աւանդել. նա քահանայն կատարէ զայս. նախ ասէ Ծ (50) Տէր ողորեա. եւ ապա ասէ Հայր երկնաւոր Աստուած ողորմեա հոգւոյ հրաժարելոյս, ժողովուրդն՝ Ամէն ...» (էջ 657): ... «Ապա զգեցուցանեն նմա հանդերձ կրօնաւորի, եւ քահանայն ասէ այսպէս. Ամենակարող եւ յաւիտենական Աստուած ...» (նոյն, էջ 664):
18. - Կանոն Խաչալուայ Առնելոյ. - Մ. էջ 177: Մ. Մ. էջ 94. - «Կանոն խաչիւ զջուր օրհնելոյ (որ ասի խաչալուայ) ի բժշկութին ախտացելոց, ի ծննդականութիւն հօտից եւ ի պտղաբերութիւն բուսաց եւ տնկոց» (Մ. Մ. էջ 94):
Երկու Մաշտոցները մեծապէս կը տարբերին իրարմէ այս կանոնին մէջ: Ահաւասիկ Մ. Մաշտոցինը.
ա. - Ձայն Տեառն ի վերայ ջուրց:
բ. - Ընթերցուած ի Դ. Թագ., Բ. 1922:
գ. - Գաղտ. Զ 14-18:
դ. - Ետուր երկիւղածաց:
ե. - Աւետարան ըստ Մատթէոսի, ԻԴ. 30-35:
զ.- Աղաչեսցուք զմարդասէրն Աստուած (տարբերութիւններ ունի):
է. - Տէր Աստուած ամենակալ (շատ աւելի ընդարձակ է):
ը. - Հայր մեր:
19. - Կանոն Մեծի Թաղան. - Մ. էջ 249: Մ. Մ. էջ 46. - Վերագրուած է Ս. Սահակ Պարթեւին:
«Դատեա՛ Տէր»էն յետոյ Մ. Մածտոցը ունի կարգաւ նախ սաղմոս եւ ապա շարական մէկ տուն, այսպէս
Ես ասացի - Պակասեցոյ - Յաւուր այնմիկ - Հայեցայ - Ահա ի խաղաղութիւն - Այլ կենդանիքս:
Ապա «օրհնութիւն եւ փառք», եւ վերստին Սաղմոս, «ես ասացի», որմէ յետոյ Շարական:
«Աստուած հոգւոց եւ ստեղծիչ մարմնոյ» աղօթքին առաջին մասը յունարէնէ թարգմանուած է:
20. - Կանոն Մեծի Այգուց Կատարելոյ. - Մ. էջ 306: Մ. Մ. էջ 62:
Ձեռագիր Մաշտոցներէն ոմանց մէջ «Գոհանամք զքէն Տէր» աղօթքը կ՚ընծայուի Բարսղի Կեսարացոյ (թ. 661, թղ. 27ա), կամ Կապադովկացոյ (թ. 2322, էջ 101):
Մեր թ. 1539 նորտագիր Մաշտոցը այս կանոնին վերջը ունի հետեւեալ հրահանգը. «Իսկ երեկոյին երթայ քահանայն ի տուն ննջեցելոյն եւ ասեն շարական յաւոր ձայնէն որչափ եւ կամեսցին», ըստ այսմ ԱՁ.էն դրուած է 18 պատկեր, ԱԿ.էն 16 պատկեր, եւայլն ըստ կարգին (էջ 196-247):
21. - Կանոն Մեծի Եօթն Աւուր Կատարելոյ. - Մ. էջ 322: Մ. Մ. էջ 65. - «Կանոն մեծի եօթն աւուր կամ քառասնօրեայ եւ կամ տարեմուտ կատարելոյ» (Մ. էջ 322): - «Եւ եթէ կամիս քառասնօրեայ կամ տարեմուտ կատարել, դարձեալ այս է կարգն» (Մ. Մ. էջ 67):
22. - Կանոն Տղայաթաղ Կատարելոյ. - Մ. էջ 330: Մ. Մ. էջ 67. - Մեր Ձեռագրատան թ. 1097 Մաշտոցը ունի սա խորագիրը. «Կանոն յամենայն վախճանեալ տղայսն որ ի տասն ի վայր են առ Քրիստոս յուղարկել» (էջ 108):
Ուշագրաւ են հատուածները. «Ի վարդապետութենէ սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին մերոյ՝ ասացեալ» (Մ. Մ. էջ 69, Մ. էջ 341: Եւ Մ. Մ. էջ 73, Մ. էջ փւճ):
23. - Կանոն Տղայի Այգուց Կատարելոյ . - Մ. էջ 380: Մ. Մ. էջ 75:
24. - Կանոն Տղայի Եօթն Աւուր Կատարելոյ. - Մ. էջ 391: Մ. էջ 391: Մ. Մ. էջ 77. - «Կանոն տղայի եօթնաւուր, կամ քառասնաւուր, կամ տարելից կատարելոյ» (Մ. Մ. էջ 77):
25. - Կանոնն Հոգեհանգիստ Կատարելոյ. - Մ. էջ 395: Մ. Մ. էջ 78. - Մայր Մաշտոցի կանոնին սկիզբը կան քան մը սաղմոսներ՝ այսպէս.
ա. - Երանի ում թողութիւն եղեւ:
բ. - Մի՛ նախանձիր ընդ չարս:
գ. - Տէր մի՛ սրտմտութեամբ քով:
դ.- Ասացի թէ պահեցից:
ե. - ՀԱմբերելով համբերի Տեառն. - եւ ապա՝ երանի որ խորհի զաղքատն:
Առակաց ընթերցուածէն յետոյ Մ. Մաշըոցը ունի «Ընթերցուածս յերեմիայ մարգարէէ. Բարուք Գլ. 3 համար 1, մինչեւ 6 համարի վերջը, բազմաթիւ տարբերակներով:
26. - Կանոն Թաղման սարկաւագաց. - Մեր Ձեռագրատան թ. 233 Մաշտոցը, գրուած 1649-ին, կը պարունակէ սարկաւագաթաղի յատուկ կանոն մը, էջ 159-169:
27. - Կանոն Կրօնաթաղ Առնելոյ. - Այս կանոնը վերաբերի սոսկ կրօնաւորներու, ինչպէս կը հասկցուի հետեւեալ խորագրէն. «Կանոն յորժամ կրօնաւոր վախճանի առ ի թաղումն, որ ոչ իցէ ինքն քահանայ» - Ձեռ. թիւ 3426, թղ. 56ա-63բ: Տես նաեւ թիւ 2002, էջ 730:
28. - Կանոն Քահանայաթաղի. - Մ. Մ. էջ 344: Քահ. էջ 5. - Հեղինակութիւնը վերագրուած է Եփրեմ Ասորին եւ Ս. Սահակին, իսկ առաջինին թարգմանութիւնը՝ Ղազարիկ թարգմանչին: Իր ներկայ ձեւին մէջ այս կանոնը խմբագրուած է ԺԲ. դարէն յետոյ: Իսկ վերջին անգամ ձեռագիրներու բաղդատութեամբ եւ հնագոյն աղօթքներու եւ ընթերցուածներու նախապատուութիւն տալով սրբագրեալ հրատարակութիւն մը ըրած է Սիմէոն Կաթողիկոս Ամենայն Հայոց, ինչպէս կը հասկցուի Մ. Մաշտոցի վերջը դրուած ծանօթութենէն՝ սա վերնագրով. «Սակաւ ինչ վերջաբանութիւն արարեալ Տեառն Սիմէոնի Սրբազան Կաթողիկոսի Ամենայն Հայոց, առ բարեմիտ վերծանողս» (էջ 423):
Վախճանեալ քահանայի մարմնոյն լուացման մասին Ս. Յ. Թ. 697 Մաշտոցը ունի սա հրահանգը. «Եւ լուասցեն զերեսն եւ զկուրծսն, եւ զձեռս, եւ զոտսն մինչեւ ի ծունկան» (Ցուցակ Ձեռ. Ս. Յակոբեանց, Ե. Հատոր, 1960, էջ 301):
Օծման աղօթքին հետեւեալ հատուածը ուշագրաւ է. «Զի ի ձեռն օծմանս այսօրիկ զոր յանուն քո օծանեմք սուրբ իւղովս այսուիկ, ընկալցին սուրբ իւղովս այսուիկ, ընկալցին սուրբ նշխարքս ոսկերաց սորա զօրութիւն բժշկութեանց, եւ զհալածումն սեւագունդ դիւաց ...»: (Քահ էջ 122: Մ. Մ.. էջ 369):
Եւ ապա տեառնագրէ քահանայն: Եւ առեալ զսուրբ մեռոնն, օծցէ նախ զճակատն, եւ ապա զաջոյ ձեռնն: (Որպէս սուրբն Դիոնեսիոս Աթենացի պատուիրէ, որ է աշակերտ սրբոյ առաքելոյն Պօղոսի: Եւ այն Դիոնեսիոս կարգաւ մեկնէ զխորհուրդն զոր ունիմք այսպիսի կարգ քրիստոնէութեան, զի մի հեթանոսական գարշանօք ինչ աղարտեսցէ ոք, զի առաքելական է կանոնս)»: - Քահ. էջ 134: Մ. Մ. էջ 372:
Քահանայաթաղի արարողութեանց վերաբերեալ մեկնաբանութւինը մը կարելի է տեսնել Գր. Տաթեւացիի Քարոզագրքին մէջ՝ Ձմերան Հատոր, էջ 247-250:
«Աստուած հոգւոց եւ ստեղծիչ մարմնոց» սկզբնաւորութեամբ առօթքին ոճը կը նմանի Եփրեմ Խուրիի ոճին. - Քահ. էջ 174: Մ. Մ. էջ 380:
Դիտելի է որ տասներկու փոքր մարգարէներէն առնուած մէկ մէկ փոքր ընթերցուածներէն յետոյ դրուած է նաեւ իւրաքանչիւրին մահը պատմող ընթերցուած մը: Նոյնպէս «Հանգիստ երանելւոյն Յովհաննու Առաքելոյն»:
29. - Կանոն Քահանայի Թաղման Բ. Աւուրն. - Ք. էջ 280: Մ. Մ. էջ 407:
30. - Կանոն Քահանայի Թաղման Գ. Աւուրն. - Ք. էջ 296: Մ. Մ. էջ 411:
31. - Կանոն Քահանայի Թաղման Դ. Աւուրն. - Ք. էջ 302: Մ. Մ. էջ 412:
32. - Կանոն Քահանայի Թաղման Ե. Աւուրն. - Ք. էջ 308: Մ. Մ. էջ 414:
33. - Կանոն Քահանայի Թաղման Զ. Աւուրն. - Ք. էջ 313: Մ. Մ. էջ 415:
34. - Կանոն Քահանայի Թաղման Է. Աւուրն. - Ք. էջ 318: Մ. Մ. էջ 416:
Գրիգոր Տաթեւացի բացատրական քարոզներ գրած է այս եօթ օրերուն համար: Տես Ձմերան Հատոր, էջ 250-262:
Ձեռագիր Մաշտոց մը. - Ս. Յ. Թ. 3426 - կը պարունակէ նաեւ հետեւեալ հինգ կանոնները:
35. - Կանոն Ութերորդ Աւուրն. - Թղ. 164բ - 166ա:
36. - Կանոն Իններորդ Աւուրն. - Թղ. 166ա-167:
37. - Կանոն Տասներորդ Աւուրն. - Թղ. 167-168ա:
38. - Կանոն Մետասաներորդ Աւուրն. - Թղ. 168բ-169բ:
Հմմտ. Վենետիկի թ. ՀԹ Մաշտոցը:
39. - Կանոն Երկոտասաներորդ Աւուրն. - Թղ. 169բ-171բ: Հմմտ. Ցուցակ Ձեռ. Վենետիկի, Գ. Հատոր, 1966, էջ 65:
40. - Կանոն Քահանայի Թաղման ԺԵ Աւուրն. - Ք. էջ 330: Մ. Մ. էջ 419:
41. - Կանոն Քահանայի Թաղման Խ. Աւուրն. - Ք. էջ 336: Մ. Մ. էջ 420:
42. - Կանոն Քահանայի Թաղման Տարելից Կատարելոյ. - Ք. էջ 342: Մ. Մ. էջ 421:
43. - Կանոն Սկիի եւ Մաղզման օրհնելոյ. - Մ. էջ 210: Մ. Մ. էջ 216. - կը վերագրուի Յովհան Մանդակունիին:
Թիւ 3426 Ձեռագիր մաշտոցը կը պարունակէ աւելի երկար աղօթք մը, նոյն սկզբնաւորութեամբ (թղ. 107բ):
44. - Կանոն Խաչ Օրհնելոյ. - Մ. Մ. էջ 204-213: - Վերագրուած է Յովհան Մանդակունիին: Այս կանոնը նախապատուաբար եպիսկոպոսական է, ինչպէս կը հասկցուի աղօթքին խրատէն. «Եւ եպիսկոպոսն եւ կամ քահանայն ասէ զաղօթս զայս»: Այդ պատճատաւ ալ անշուշտ չէ առնուած ձեռաց փոքր Մաշտոցին մէջ:
45. - Կանոն Եկեղեցւոյ Զգեստ Օրհնելոյ. - Մ. էջ 214: - Վերագրուած է Յովհան Մանդակունիին: - Մեր թ. 3426 Ձեռագիր Մաշտոցին մէջ աղօթքը ունի քանի մը տարբերակներ (թղ. 34): Մեր ուրիշ մէկ Ձեռագիրը, Ժողովածոյ թ. 183, գրուած 1610-ին, հանդերձեղէնի օրհնութեան համար ունի հետեւեալ կանոնները, էջ 93-97:
1. - լզ. - Վարագոյր, գոգնոց, դաստառակ:
2. - լէ. - Սաղաւարտ, վարշամակ:
3. - լը. - Շապիկ:
4. - լթ. - Օրհնութիւն զօտոյ:
5.- խ. - Օրհնութիւն բազպանտի եւ բազկուրակի:
6. - խա. - Օրհնութիւն ուրարի:
7. - խբ. - Օրհնութիւն Շուրջառի:
8. - խգ. - Օրհնութիւն օմոֆորոնի - ուսոյ զգեստ:
9. - խդ. - Օրհնութիւն սկոյ եւ մաղըզմայի:
10. - խե.- Օրհնութիւն գորբորայի եւ դաստառակաց, սուրբ սեղանոյ եւ խորհրդանոցաց:
11. - խզ. - Օրհնութիւն գորբորայի, որ է սկոյ ծածկոց:
46. - Կանոն Ժամահար Օրհնելոյ. - Մ. Մ. էջ 217: - Կը վերագրուի Յովհան Մանդակունիին: Ժամահար հոս կը նշանակէ փայտէ կոչնակ եկեղեցւոյ. «Բերեն յեկեղեցին, եւ լուանան նախ ջրով եւ ապա՝ գինեաւ, եւ ջնջեն սուրբ ջնջոցով» (էջ 217): Քահանային կարդացած աղօթքէն ետք «հանեն ի բեմն՝ առաջի սրբոյ սեղանոյն, ունենալով սարկաւագացն ի վեր, եւ քահանայն տեառնագրէ զչորեսին անկիւնսն մեռոնաւն: Եւ առնու ժամահարն եւ կռփէ երիցս, եւ տայ ցսպասաւորսն հարկանել, եւ սկոյն սկսանին ժամ առնել» (էջ 218):
47. - Կանոն Եկեղեցւոյ Զնոր Դուռն Օրհնելոյ. - Մ. Մ. էջ 203: - Կ՛ընծայուի Ս. Գրիիգոր Լուսաւորչին: Այս փոքր կանոնն ալ նախապատուաբար եպիսկոպոսին յատուկ է:
48. - Կանոն Նոր Գիրք Օրհնելոյ. - Մ. էջ 218: Մ. Մ. էջ 217: - Էջմիածնի թ. 3987 Ձեռագրին մէջ կայ. «Կանովն նորակերտ Գիր օրհնելոյ», որուն գլխաւոր աղօթքը Մխիթար Այրիվանեցի անունով է: Ըստ Գարեգին Արքեպս. Յովսէփեանի այդ կանոնին «ամբողջութիւնը նորա կազմածը պիտի լինի, որ շատ չէ տարածուած ձեռագիրների մէջ»: Աղօթքը կը սկսի այսպէս. «Տէր Աստուած ամենակալ, հզօր եւ կարող յամենայնի» (Հմմտ. Խաղբակեանք, Բ. էջ 115-6): Տես նաեւ Ս. Յ. Թ. 3426, թղ. 34: Թիւ ՀԵ Մաշտոց Վենետիկի (29):
49. - Կանոն Խունկ Օրհնելոյ. - Մ. էջ 217: Մ Մ. էջ 158: - «Տանին յեկեղեցին, եւ քահանայն ի վեր ունելով առաջի բեմին, ասէ զաղօթս» (Մ. Մ. էջ 158): Աղօթքէն յետոյ «Հայր մեր» (անդ):
50. - Կանոն Աղ Օրհնելոյ. - Մ. էջ 225: Մ. Մ. էջ 85: - Վերագրուած է Յուստոս Եպիսկոպոսին: Երկու Մաշտոցներու կանոնները զանազան կէտերու մէջ իրարմէ կը տարբերին:
51. - Կանոն Մատաղ Օրհնելոյ. - Մ. Մ. էջ 86-89: - Կ՛ընծայուի Յուստոս Եպիսկոպոսին: «Կանոն Տեառնական օրհնելոյ: Ածեն զընտիր եւ զանարատ զուարակն ի դուռն եկեղեցւոյն եւ ասեն սաղմոս» եւ այլն (էջ 86): - Մեր թ. 289 Ձեռագիր Մաշտոցը, գրուած 1530-ին, այս կանոնի հրահանգներուն մէջ ունի հետաքրքրական կէտեր, այսպէս. «Կանոն Տեառնականի: Ածեն զզուարակն ի դուռն եկեղեցւոյն առաջի խաչին: Եւ դնեն կարմիր ինչ նիւթ եւ բամբակ ի վերայ գլխոյ զուարակին, եւ կարմիր շուրջառ արկանեն ի վերայ, բայց զանարատն մատուցանեն, որպէս զԱբելին, զի ընդունելի լիցի» (էջ 395): Դարձեալ «եւ առնուն քահանայքն զկարմիրն եւ զբամբակն եւ մանեն նաօտ երեքկըղի, որպէս նորակնքի, եւ պսակեն այնու զգլուխ զուարակին» (էջ 403):
Այդ սովորութիւնը կու գան շատ հինէն, եւ որոնց դէմ գրած է Ներսէս Շնորհալի (Ընդհանրական, Երուսաղէմ, էջ 262):
Հմմտ. նաեւ Վենետիկի թիւ ՁԸ. Մաշտոցը, ուր տրուած է հետեւեալ ծանօթութիւնը. «Կենդանին զարդարելու այդ կերպը, ձեռագրիս սեփական ըլլալէն զատ, հեթանոսական զոհերը կը յիշեցնէ, ինչպէս կարելի է տեսնել հռովմէական հին քանդակներու մէջ»:
Վերոյիշեալներուն վրայ նոր յաւելում մը կը տեսնուի Վենետիկի թ. Ղ. Մաշտոցի խրատին մէջ. «Եւ ապա զկարմիր մանեն ընդ բամբակի երեքկին, եւ խաչանման պսակեն եզն զուարակն, եւ աւծանեն իւղով զգլուխն, եւ զենցեն»:
52. - Կանոն Հաւ Օրհնելոյ. - Մ. Մ. էջ 89-90:
53. - Կանոն Ջրհոր Օրհնելոյ. - Մ. էջ 232: Մ. Մ. էջ 92: - Ալիշան՝ Ներսէս Լամբրոնացիին կը վերագրէ Պղծեալ Ջրհոր Օրհնելու կանոնը (Սիսուան, էջ 90, ծնթ. 5): Մեր թիւ 1382 Ձեռագիր Մատշտոցը, գրուած Ատանա 1693-ին, կը պարունակէ Մ. Մաշտոցինէն քիչ մը աւելի երկար կանոն մը Ջրհորօրհնէքի, որուն վերջը կայ սա ծանօթութիւնը. «Ներսէսի արքեպիսկոպոսին Տարսոնի Լամբրոնացոյ է շինեալ զՋրհորօրհնէքս, ի լրումն եկեղեցական կարգաց, նմանեալ առաջնոցն ըստ սրբութեան եւ գիտութեան, եւ հաւատացաք թէ Աստուծոյ է պարգեւս (յ)այս զոր հոգովն սրբով տպաւորեաց ի մջտս նորա, զի եւ սա պակասէր ի գրոցս: Եւ զանուն տեառն իքո մի պակասեցուցանէք ի գրելեացս» (էջ մլդ.): Հմմտ. նաեւ Վենետիկի թիւ ՀԷ. Մաշըոցը (14), «Կանոն պղծեալ ջրհոր աւրհնելոյ եւ զոր ի նմա ջուր սրբելոյ» վերնագրով:
54. - Կանոն զԱրմտիս Օրհնելոյ. - Մ. էջ 239: Մ. Մ. էջ 96: - Հեղինակութիւնը վերագրուած է Գրիգոր Աստուածաբանին, իսկ թարգմանութիւնը՝ Մովսէս թարգմանչին. «Կանոն զԱրմտիս, զԱրտ, զՇեղջ, զԿալ, զԱյգի եւ զՀնձան օրհնելոյ» (Մ. Մ.էջ 96): Ս. Յակոբեանց թիւ 3426 Ձեռագիր Մաշտոցը ունի աւելի ընդարձակ աղօթք մը, թղ. 298ա-299բ:
55. - Կանոն Օրհնութեան Հատի Պատարագի կամ Սեղանոյ Մատաղի. - Մ. էջ 229: Մ. Մ. էջ 90: - Թիւ 3426 ՄԱշտոցը կը պարունակէ բոլորովին տարբեր եւ քիչ մը աւելի երկար աղօթք մը (թղ. 317ա- 318ա): Նոյնը կը գտնուի աւելի հին Մաշտոցի մը մէջ (թիւ 3299, էջ 190-195): Աղօթքին սկզբնաւորութիւնն է, «Գոհանամք եւ փառաւորեմք զքեզ բարերար եւ բազմագութ Տէր ...»: Աղօթքէն ետք կայ հետեւեալ խրատը. «Իսկ կարգաւորութիւն հատի այսպէս է: Դնէ քահանայն զսեղան հատին առաջի սրբոյ սեղանոյն, եւ գինի ամանով ի վերայ նորա՝ սարկաւագն բերէ խունկս անուշահոտս, եւ դպիրքն ասեն ձայնիւ» եւ այլն. - Հմմտ. - նաեւ Հ. Վ. Վ. Հացունի, Ժաշեր եւ Խնճոյք, 1912, Վենետիկ, էջ 360-362:
56. - Կանոն Օրհնութեան Խաղողի. - ՃԱշոցի պարունակածէն տարբեր եւ շատ կարճ կանոն մը կը գտնուի Ս. Աթոռոյս թիւ 2175 ՄԱշտոցին մէջ, օրինաոկուած Երուսաղէմ 1639-ին, էջ 500-502: Աղօթքին սկզբնաւորութիւնն է, «Ամենակարող Հայր, որ ետուր մեզ պտուղ կենաց յամէնաւրհեալ կուսէն Մարիամայ զՄիածին Որդիդ քո ...»: Ձեռագրիս վերջը, տարբեր թուղթի վրայ կը գտնուի սովորական կանոնը (էջ 545-557):
57. - Կանոն Վասն Երաշտի. - Մ. էջ 245: Մ. Մ. էջ 91: - Կը բաղկանայ միակ աղօթքէ մը, որ երկու Մաշտոցներու մէջ զանազան տարբերութիւններով կը ներկայանայ: Մայր Մաշտոցը աղօթքէն յետոյ կ՚աւելցնէ «Հայր մեր»:
58. - Կանոն Ուռ եւ Ծառ Օրհնէքի ԾԱղկազարդին. - Այս կանոնը կը գտնուի Ձեռագիր Մաշտոցի մը մէջ, գրուած 1690-ին: Աղօթքին սկզբնաւորութիւնն է «Ընկալ զհաւատս յուսացելոցս է քեզ Աստուած» (Ցուցակ Հայերէն Ձեռագրաց Հալէպի, Արտաւազդ Արքեպս. Սիւրմէեան, Երուսաղէմ, 1935, էջ 158):
59. - Կանոն Տնօրհնէքի Ս. Ծննդեան. - Մ. էջ 500:
60. - Կանոն Տնօրհնէքի Ս. Զատկին. - Մ. էջ 508:
61. - Կանոն Նաւօրհնէքի, յօրինած է Ստեփանոս Արքեպիսկոպոս Տարսոնի (+1320). - Սիսուան էջ 74:
62. - Կանոն Փորձառութեան Պարտապանին Հրացեալ Երկաթեաւ. - Այս վերնագրով կանոն մը կը գտնուի Ձեռագիր Մաշտոցի մը մէջ, որուն մասին սա դիտողութիւնը դրուած է. «... զոր ոչ ընդունի առաքլական սուրբ եկեղեցին Հայաստանեայց, եւ բարբարոսութիւն համարի. այս կաոն որպէս երեւի անգիտութեամբ թարգմանեալ է ի լատինականէ համաձայն բռնութեան պապականաց» (Կար. թ. 992):
Նման կանոն մը կը գտնուի Երուսաղէմի թ. 2153 Մաշտոցին մէջ հետեւեալ վերնագրով. «Ի սկիզբն պատարագի զոր կատարեն յաւուր յորում զպարտապան զոք կամիցին դնել ի փորձութիւն տաք ջրի կամ հով ջրի եւ կամ երկաթի» (էջ 419): - Ունի քանի մը աղօթքներ եւ հրահանգներ, ընդամէնը 10 էջ է. փորձը պիտիկատարուի ատրաշէկ երկաթով, յետ հաղորդութեան ենթակային:
63. - Կանոն Թոնիր Օրհնելոյ. - Մեր Ձեռագրատան թ. 2298 նոտրագիր Մաշտոցը կը պարունակէ թոնիր օրհնելու կանոն մը (էջ 699-707) հետեւեալ հրահանգով. «Վասն թոնիր օրհնելոյ. քահանայն առնու զՄաշտոցն եւ երթայ ի տունն, եւ տայ պեղել զթոնիրն, զհողն հանել, եւ ապա վառեն կրակ եւ լաւ ջեռուցանեն մինչ որլաւսպիտակի, ըստ հրամանին Տեառն Աստուծոյ թէ ամենայն ինչ հրով յաղիցի: Եւ ապա լնու աման մի ջուր, եւ ափ մը աղ ձգէ ի մէջն, եւ ասէ սաղմոս», եւ այլն: Կըկարդացուին քանի մը ընթերցուածներ եւ աղօթք մը, «եւ ապա՝ նոյն աղջրովն լուանան զթոնիրն»: Հմմտ. Վենետիկի թիւ ՃԺԲ Մաշտոցը (20):
64. - ԿԱնոն Վնասեալ Այգի Օրհնելոյ. - Նոյն թ. 2298 ՄԱշտոցին էջ կը գտնուի նաեւ կանոն մը, վնասուած այգի եւ պարտէզ օրհնելու համար (էջ 735-738), հետեւեալ խորագրով. «Եթէ ի ցասմանէ հրամանէն Աստուծոյ ժանկն եւ ջորեակն, մարախն եւ թրթուրն, մընինայն եւ դալուկն, եւ այլ վնասակար զեռունք եւ սողունք, ճիճիք եւ որդունք, որք ներողութեամբ Աստուծոյ վնասեն զայգիս եւ զա(յ)ծուս, զպարտէզ եւ զբուրաստանս, կարդան ի վերայ զաղօթս Սրբոյն Տրիփոնի մեծ վկային Քրիստոսի, առ ի հալածելոյ զամենայն վնասակար զեռունս եւ զսողունս ի նոցանէ:
Այս կանոնը կը բաղկանայ հետեւեալ հինգ կտորներէն.
1. - Աղօթք. - Տէր Աստուած, Յիսուս Քրիստոս, լուր մեզ ...:
2. - Շարական. - ԲՁ. - Դարձո զցասումն քո ի մէնջ ...:
3. - Աղօթք. - Սուրբ ես Տէր Աստուած մեր, հզօր եւ փառաւորեալ ...:
4. - Քարոզ. -Սուրբ Խաչիւս ...::
5. - Աղօթք. - Պահպանեա զմեզ ...:
65. - Կանոն Ժամատուն Օրհնելոյ ... «զոր ասացեալ է ԲԱրսեղի Կեսարացոյ Հայրապետի» (Ձեռ. թ. 3344, էջ 141-158): Մէկ աղօթք է միայն, «Աւրհնեալ է (յ)ամենասուրբ երրորդութիւնն», սկզբնաւորութեամբ: Հմմտ. Վենետիկի թիւ ԻԴ. Մաշտոցը (36):
66. - Կանոն Եղբայրակցութեան. - Ձեռ. Ս. Յ. Թ. 2284 - Մաշտոց - էջ 374-7. «Դնեն եկեղեցին զսուրբ խաչն եւ զսուրբ զԱւետարանն եւ վառեն մոմ, եւ խնկարկեն եւ նոքա (իրարու հետ եղբայրակցելու եկող անձերը) դնեն զձեռն ի վերայ Աւետարանին եւ խաչին եւ ասեն շարական ԴՁ.
1. - Կենդանարար Աստուած:
2.- Սաղմոս, զինչ բարի կամ զինչ:
3. - Յովհ. Առաքելոյն ի Կաթուղիկեցոց թղթոյն ընթերցուած. - Սիւրելիք, սիրեսցուք զմիմեանս (Ա. Յովհ. Դ. 7-21):
4. - Ալելուիա, սաղմոս Զի բարի կամ...
5. - Աւետարան Յովհ.:
6. - Քարոզ - Վասն ի վերուստ:
7. - Աղօթք - Տէր Աստուած մեր, որ զամենայն հայցուածս մեզ ի փրկութիւն շնորհեա...:
Տես նաեւ թ. 2002, էջ 882.
67. - Կանոն Օրհնութեան Ձիթոյ , որ առնուն ի կանթեղէն եւ օծեն զհիւանդն:
Աղօթք - Տէր ողորմեութեամբ եւ զգթութեամբ քո բժշկեա զամենայն բեկումն հոգւոց եւ մամնոց մերոց...: Ձեռ Ս.Յ.Թ. 183, էջ 98:
68 - Կանոն Խիստ Ամպոյ եւ Կարկտի, Կամ Այլ Նեղութեան - Աեր թ. 846 Հայր Մաշտոցին մէջ ԼԸ. կանոնն է այս, որ կը բաղկանայ հետեւեալ մասերէն.
1.- Սաղմոս, Աստուած յանուն քում...:
2. - Քարոզ - Աղաչեսցուք զամենակալն Աստուած, զի դարձուսցէ զսրտմտութիւն...:
3. - Հարիւր Տէր ողորմեա:
4. - Աղօթք - Նայեա ի մեզ, բազմումողորմ Աստուած, էջ 261-2: Հմմտ. Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 1492, էջ 376-8: Նաեւ Ձեռ. վենետիկի թիւ Դ. Մաշտոց (20):
69. Կանոն Կարգադրութիւն Երկուշաբթի Պահք Մտեն - Վերոգրեալ թ. 846 Մաշտոցին ԾԷ կանոնն է այս եւ կը բացուի սա խրատով. «Քառասնորդացն չորեքշաբթի օրն ապաշխարանք դնեն քահանայքն ժողովրդեան մինչեւ յելս պահոցն: Ժողովին ի դուռն եկեղեցւոյն եւ այս կանոն կատարի» ( էջ 283-291): Գլխաւոր աղօթքին սկզբնաւորութիւնն է «Ամենակալ մեծանունդ Սէր որ հանապազ աչք քո բաց են ի վերայ արարածոց քոց...» ( էջ 285):
70.- Կանոն Օրհնութեան Մրգոց - մեր Ձեռագրատան թ. 1097 Մաշտոցը, գրուած 1630-ին, կը պարունակէ այս անունով կանոն մը (Ի), որ կը բաղկանայ հետեւեալներէն.
1. - Աղմ. Դ - Ի կարդալ իմում:
2. - Քարոզ - Խնդրեսցուք հաւատով:
3. - Աղօթք - Աւրհնեալ ես Տէր Աստուած մեր արարիչ ամենայն արարածոց որ ստեղծեր զամենայն երկիր պտղալից եւ վայելուչ պատրաստութեամբ... (էջ 309-311): Հմմտ. թ. 2002, էջ 697: Նաեւ Վենետիկի թիւ ԺԷ Մաշտողը (34):
71. - Օրհնութիւն մոմի Տեառնընդառաջի - Ս.Յ.Թ. 1154 նոտրագիր մաշտոցին սկիզբը կայ այս անուն Օրհնութեան կանոն մը որ ունի հետեւեալ վերատառութիւունը. «Օրհնութիւն մոմի Տեառնընդառաջի որ չկայ հայոց մէջ. գիրքն եւ այլ ամենայն ինչ կարգն նոյն է, բայց աղ օրհնեն ընդ նմին եւ ջուր խառնեն յջրար ցանեն ի վերայ մոմերուն»: Կը բաղկանայ հետեւեալներեն.
1. - Շարական - մարմնացեալդ:
2. - Աղօթք -Ամենակալ եւ մշտնջենաւոր Աստուած...:
3. - Աղօթք առ Տերն Յիսուս Քրիստոս - Որդի Աստուծոյ կենդաւո, լոյս ճշմարիտ...:
Սոյն աղօթքի վախճանին կայ հետեւեալ ծանօթաբանութիւնը. «Եւ լուացեն զօրհնեալ մոմերն եւ սկսանին զամենայն կարգն Տեառնընդառաջին կատարել. զայս նոր կարգս տեսի ի հին եւ ի բուն մաշտոցին մէջ զի թէ հաճոյ թուի ձեզի դուք թողութիւն շնորհէք ինձ Կիրակոս բանասիրի, Աստուած օրհնէ զձեզի ամեն» (էջ 3-4): Ձեռագրիս գրչին անունն է Կիրակոս (էջ 104): Վենետիկի ԺԳ. մաշտոցին ԼԳ. կանոնը:
72. - Կանոն Վերջին օծման Հիւանդաց - «Օրհնութիւն իւղոյ օծման հիւանդաց: Ի մեծի հինգշաբաթին, զկնի պատարագին, եպիսկոպոսն նոյն զգեստիւքն, թագն ի գլուխն եւ գաւազան ի ձեռն, գայ ի տեղին, ուր պատրաստեալ է իւղն, եւ լինիցի ձէթ ձիթենեաց» (Մաշտոց, Ձեռ Ս.Յ.Թ. 2298, էջ 597): Խրատ վերջին օծմանն - Քահանայն յետ կատարման սուրբ խորհուրդն, նախ պատրաստել հոգասցէ մերձ հիւանդին սեղան... » ( նոյն, էջ 599):
73. - Կանոն Վասն Ուրացողաց Որք Ի Զեղջ Գան - «Կանոն վասն ուրացողաց որ յառաջ մկրտեալ լինի, եւ յետոյ թէ կամաւ թէ յակամայ անկեալ լինի յանօրէնութիւն եւ յուրացութիւն, եւ ապա ի միտս իւր եկեակ կամիցի կրկին քրիստոնեայ լինել եւ ապաշխարել: Տանի քահանայն զմեոլորեալն ի դուռն եկեղեցւոյն եւ հրաժարեցուցանէ ի մ.. եւ տայ նմա ասել Յամենայն սատանայական մոլորութենէ...» ( նոյն, էջ 621):
«Եւ ապա օծանեն զնա օրհնեալ ձիթով, ասելով. Օծանի ծառայս քո այս, Յանուն Հօր եւ Որդոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ. եւ օծանեն զամենայն մարմինն: Եւ քահանայն ասէ զաղօթս» (նոյն, էջ 632):
«Եւ ապա հաղորդեն զինքն, եւ եօթն օր պահք պահեն, եւ յութ օրն լուանան զինքն, որպէս զնոր մկրտեալն: Եւ ապա քահանայն ասէ զաղօթս» (էջ 633):
74. - Կանովն Մեծի Հինգշաբաթուն Զապաշխարողս Արձակելոյ - «Զկանոն ապաշխարող կարգելոյ եւ արձակելոյ յԱւագ Հինգշաբթու աւուր, երանելոյն Կիւրղի Երուսաղէմացւոյ, գրեալ ի ԻԱ ամի հայրապետութեան իւրոյ ի դուռն Սրբոյն Սիոնի, Կորիւն եւ Ընձակ թարգմանչիք բերին ի Հայս» (Օրհնութիւնաբեր Ցուցակ): Տես սոյն կանոնը Վենետիկի թիւ Դ. Մաշտոցին մէջ (38), գրուած 1216 թուին:
74. - Ջրաւրհնէք - «Կանոն ջուր աւենիլոյ յաւուր Յայտնութեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի: Առնու քահանայն զխաչն եւ զԱւետարան եւ կցրդիւ երթան ի ջուրն հանդերձ ուխտիւն...: Աւրհնութիւն ջրոյ ասացեալ է Բարսղի հայրապետի կեսարու կապուդկացւոյ: - Աւրհնեալ ես Տէր Աստուած ամենակալ» ( Ձեռ. Վենետիկի, թիւ Ա. Մաշտոց, 29):
Օրհնութիւնաբեր Ցուցակին համաձայն «զկանոն ջուր օրհնելոյն, զոր ասացեալ է Բարսղի ի Ե-երորդ ամի հայրապետութեան ի Կեսարիա կապադովկացւոց քաղաքի, յԵրուսաղեմայ եբեր Խոսրով թարգմանիչ»:
76. - Կարգ Վասն Երդմնեցուցման. եւ Օրհնութիւն Աղի եւ Ջրոյ եւ Մոմոյ: «արարեալ սրբոյն պապին»: - Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 1391, էջ 3-40:
77.- Աւրհնութիւն Վարշամակի - «Հոգի երեսաց մերոց Սէր Յս. Քս. որ շրջեցար ի Հաւրէ եւ եկիր յաշխարհ, խաչի եւ մահու համբերեցեր եւ զոաղումն յանձն առներ եւ աւրհնութեամբ վարշամակաւ իջեր ի գերեզան, աւրհնեա զվարշամակ ծառայիս Աստուծոյ, նշանաւ սուրբ խաչիս եւ բանիւ սուրբ Աւետարանիս, յանուն Հօր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ, այժմ եւ միշտ եւ...» (Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 2286, էջ 116):
Կարժէ յիշել թէ վենետիկի ձեռագիրներուն մէջ (թ. 332) կը գտնուի հայ եւ լատին ծիսարաններու բաղադրութեամբ ձեւացած մեծ մաշտաց մը, օրինակուած 1345-ին. Սիսի մէջ, ուր կանոններուն թիւը հասած է 102-ի (Ցուցակ Ձեռագրաց Վենետիկի, Գ. հատոր, 1966, էջ 143):
|
