Խորհրդատեր - Պատարագամատոյց
Մատենագրութիւն
Բնագիրներ. --
Խորհրդատեր Սրբազան Պատարագի, Երուսաղէմ, 1927:
- Հմմտ. օրինակներ. 1513 Վենետիկ, «մեղապարտ» Յակոբ, փոքրագիր չափով է: Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 1946, թկ. 1310: Տպ. 1686 Վենետիկ: 1748 Կ. Պոլիս: 1761 Զմիւռնիա: 1880 Վաղարշապատ:
Տաղարան Հայաստանեայց Ս. Եկեղեցւոյ, Գ. տպ. Երուսաղէմ, 1907:
- Հմմտ. Գիրք Դպրութեան եւ Տաղարան, տպ. 1738:
Մեկնութիւններ (հին). -
Խոսրով Եպս. Անձեւացեաց, Մեկն. Աղօթից Պատարագին, Ս. Ղազար,
Վենետիկ, 1869, էջ 67:
Ներսէս Լամբրոնացի, Խորհրդածութիւն Սրբազան Պատարագի, Երուսաղէմ, 1842, էջ 180:
Ն. Լամբրոնացի, Խորհրդածութիւնք Ի Կարգս Եկեղեցւոյ, եւ Մեկն.
Խորհըրդոյ Պատարագին, Վենետիկ, 1847, էջ 193-516:
Մովսէս Երզնկացի, Հաւաքումն Համառօտ Մեկնութեան Ս. Պատարագին (1293) Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 395, էջ 453-634, թկ. 1331, բոլորգիր: Նաեւ Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 1236, թղ. 68-193. թկ. 1356 (?). բոլորգիր լաւ: Թիւ 1846, Սկեւռայ, թկ. 1310:
Յովհաննէս Արճիշեցի, Մեկն. Սրբոյ Պատարագին, Կ. Պոլիս, 1799, էջ 214: Նոյն, Տպ. Կալկաթա, 1830: Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 1698, թկ. 1326:
Նոր հեղինակներ
Մատթէոս Կթղ. Չուխաճեան, Սխալմունք Դասատետրին Մեկնութեան
Խորհրդոյ ... Պատարագին, ի Ս. Էջմիածին, 1863:
Հ. Գարեգին Զարբ., Մատենադարան Հայկ. Թարգմանութեանց, Վենետիկ, 1889, էջ 248-268:
Հ. Յ. Վ. Գաթըրճեան, Հանգանակ Հաւատոյ ... Վիեննա, 1891:
Հ. Յովսէե Վրդ. Գաթըրճեան, Սրբզ. Պատարագամատոյցք Հայոց, Վիեննա, 1897:
Հ. Վարդան Հացունի, Ս. Պատարագի Օրերն, Տեսակք, եւ Ժամեր, Հայ
Եկեղեցւոյ մէջ, Բ. տպ. Վենետիկ, 1899:
Կրօնիդէս Քահն. Նալբանդեան, Բացատրութիւն Ս. Պատարագի
Արարողութեան, Կ. Պոլիս, 1903:
Երուանդ Վրդպ., Հաղորդութեան Խորհուրդը, Լոյս, 1905, էջ 132, 344, 404, 451, 486, 550, 608, 629, 689:
Վազգէն Վրդ. Պալճեան, Մեր Պատարագը, Պուքրէշ, 1945:
Գնէլ Ծ. Վրդպ., Հայ Պատարագի Ծագումն ու Զարգացումը, Հասկ, Հայգ.
Տարեգիրք, 1948, էջ 130:
Հ. Վ. Ինգլիզեան, Բնագրական Դիտողութիւններ Պատարագամատոյցի
Մասին, Հանդ. Ամս., 1948, էջ 1-14, 156-172:
Փառէն Եպս., Բաղդատական Համաեօտ Ուսումնասիրութիւն Հայկ.
Պատարագամատոյցի Մասին, Հասկ, 1949, էջ 237, 285, 249:- 1950, էջ 4, 39, 70, 104, 144, 166, 225, 269:
Տիրան Եպս. Ներսոյեան, Պատարագամատոյց - Divine Liturgy, 1950, Նիւ
Եորք:
Ձեռագիր
Գր. Վրդ. Վարդազեան, Աշտարակեցի, Մեկն. Պատարագի, նոտրագիր, գրեալ 1826 թուին. Կարինեան Ցուցակ, թիւ 1426:
Խորհրդատետր
1. - Ս. Պատարագի Խորհուրդին հաստատումը:
2. - Ս. Պատարագը առաքելական դարուն:
3. - Պատարագի օրերը հայոց մօտ:
4. - Պատարագի ժամերը:
5. - Առաքելական պատարագամատոյցներ:
6. - Հնագոյն պատարագամատոյցներ հայոց մօտ:
7. - Մեր արդի պատարագամատոյցին կազմութիւնը:
8. - Թարգմանութիւններ:
9. - Ս. Պատարագի արարողութեան բաժանումները:
10. - Ծանօթութիւնք պատարագամատոյցի մասին:
1) Ս. Պատարագի խորհուրդին հաստատումը. - Ս. Պատարագի խորհուդը ինքն Քրիստոս հաստատեց Սիոնի վերնատան մէջ, Իր վերջին ընթրիքի սեղանին վրայ: Ան նախ առաւ հացը, օրհնեց, կտրեց, Իր աշակերտներուն տուաւ եւ ըսաւ. «Առէք, կերայք, այս է մարմին իմ»: Եւ ապա բաժակը առնելով գոհացաւ, տուաւ անոնց եւ ըսաւ. «Արբէք ի դմանէ ամենեքին. զի այդ է արիւն իմ նորոյ ուխտի, որ ի վերայ բազմաց հեղու ի թողութիւն մեղաց»: - Մատթ. ԻԶ. 26-28: Հմմտ. Մարկ. ԻԴ. 22-24: Ղտս ԻԲ. 19-20: Ա. Կոր. Ժա. 23-25:
2) Ս. Պատարագը առաքելական դարուն. - Քրիստոսի համբարձումէն յետոյ առաքեալները Ս. Հաղորդութեան խորհուրդը կը կատարէին Կիրակի օրեր (Գրծ. Ի. 7) որոշ տուներու մէջ (Գրծ. Բ. 46), երեկոյեան պահուն (Հմմտ. Գրծ. Ի 7-11):
Արարողութիւնը կազմող տարրերն էին ... Ընթերցում Հին Կտակարանէ, քարոզութիւն, սաղմոսերգութիւն աղօթք, «բեկումն հացի», բաշխումն Ս. Հաղորդութեան, որմէ ետք տեղի կ՚ունենար հասարակաց ճաշը (Ագապ):
3) Պատարագի օրերը հայոց մօտ. - Մեր մօտ Պատարագի օրերը միշտ նոյնը չեն եղած, այլ դարէ դար ենթարկուած են փոփոխութեան, այսպէս. Դ. եւ Ե. դարերուն Պատարագ կը մատուցուէր Կիրակիէ զատ նաեւ Ուրբաթ օրեր (Հացունի, Պատ. էջ 13, 15): Զ. դարուն Ուրբաթի տեղ Պատարագ կը մատուցուի Շաբաթ օրեր, նկատելով որ այդ օրուան մէջ կը կատարուէին սրբոց յիշատակներ (նոյն, էջ 19, 21, 58): Թ. դարուն Պատարագը կը դառնայ հանապազօրեայ եւ կը շարունակուի այդպէս մինչեւ ԺԵ. դար (նոյն, էջ 23-28): Պատարագ տեղի չէր ունենար սակայն Առաջաւորի Պահոց հինգ օրերուն, եւ Մեծ Պահոց շրջանին, բացի Շբ. եւ Կիր. օրերէն (նոյն, էջ 31): Յաջորդ դարերուն - Ժզ., Ժէ. - ամէնօրեայ Պատարագը հետզհետէ կը դադրի եւ ըստ հնագոյն սովորութեան կը մատուցուի Շբ. եւ Կիր. միայն: Ժէ դարու ձեռագիր եւ տպագիր ժամագիրքերուն մէջ կը տեսնուի նորակազմ պաշտամունք մը որ կը յաջորդէ Ճաշու ԺԱմերգութեան եւ կը բաղկանայ խորհրդատետրի սկիզբի եւ վերջաւորութեան տարրերէն, դուրս թողլով բուն Պատարագի խորհուրդին մասը: Այս նորակերպ պաշըօնը կը կատարուի Պատարագ տեղի չունեցած օրերուն (Հմմտ. նոյն էջ 35): Այժմ տեղ տեղ՝ միայն Կիրակի օրեր, կարգ մը վայրեր նաեւ Շբ., բացի տօնական օրերէն, կը մատուցուի Ս. Պատարագ: Երուսաղէմի եւ Բեթղեհէմի տնօրինական միջազգային սրբավայրերուն մէջ Պատարագը ամէնօրեայ է, ի բաց առեալ Աւագ Ուրբաթը եւ Բուն Բարեկենդանի Երկուշաբթին:
4) Պատարագի Ժամերը. -- Տէրունական վերջին ընթրիքը վերնատան մէջ կատարուած էր գիշերը, այդ պատճառով առաքեալները եւ հաւատացեալները հացի բեկումը կը կատարէին գիշերուան սկիզբը: Հալածանքի դարերուն ՊԱտարագը կէս գիշերէն յետոյ եւ լուսաբացէն առաջ տեղի կ՚ունենար: Դ. դարուն, երբ եկեղեցին գտաւ իր խաղաղութւնը, հաւատացեալները կրնային Ս. Պատարագը մատուցանել համարձակօրէն, ընդհանրապէս իններորդ Ժամուն էր որ տեղի կ՚ունենար Ս. Խորհուրդի մատուցումը: Հայոց մէջ ալ այդպէս էր իրողութիւնը, որ կրնայ ապացուցուած նկատուիլ ԺԱմագիրքի վկայութեամբ, ուր Պատարագի արարողութիւնը կը յաջորդէ իններորդ ժամու աղօթքին (Հմմտ. Հացունի, Պատ. էջ 80-89): Միջին դարերուն սակայն մեր մէջ սավորութիւն դարձաւ որ Ճաշու երեք Ժամերը իրար միացնելով կատարուին: Ասով Ս. ՊԱտարագը տեղի կ՚ունենար կէսօրին, իսկ աւելի վերջը, կէսօր չեղած (նոյն. անդ):
Ներկայիս հայոց մէջ Պատարագը կը մատուցուի ընդհանրապէս կէսօրէն առաջ, առաւօտեան ժամը 8-11-ի միջեւ, ըստ եւրոպացւոց: Ս. Ծնունդի եւ Զատկի Ճրագալոյցի պատարագները կը կատարուին երեկոյեան դէմ, ժամը 3-6-ի միջեւ: Երուսաղէմի եւ Բեթղեհէմի միջազգային սրբավայրերուն մէջ պատարագներ տեղի կ՚ունենար օրուան որեւէ ժամուն, ըստ եղանակին եւ տօնին:
5) Առաքելական պատարագամատոյցներ.- Հին հեղինակներու գրուածքներուն մէջ կը յիշուին զանազան առաքեալներու վերագրուած պատարագամատոյցներ, ինչպէս.
ա. Ս. Անդէի (Հմմտ. Գաթ. էջ 26)
բ. Ս. Յակովբու Զեբեդեան (Գաթ. էջ 33):
գ. Ս. Յակովբայ Տեառնեղբօր (Գաթ. էջ 430):
6) Հնագոյն պատարագամատոյցներ հայոց մօտ. - Ժամանակի ընթացքին հայերէնի թարգմանուած տասնեակ մը պատարագամատոյցներէն յիշենք հետեւեալները, որոնց տարրերով ձեւացած է մեր այժմու ընկալեալ բնագիրը:
ա. - Բարսեղեան. որմէ կը մնամ երկու ձեռագիրներ, մին ի Լիոն եւ միւսը Մոնաքոն (Տես. Գաթ. էջ 81): Այս Պատարագը սխալմամբ վերագրուած է Ս. Գր. Լուսաւորչի: Այս վերագրումը կրնանք մեկնել այն իմաստով որ Ս. Լուսաւորիչ բերած է զայն Կեսարիայէն եւ կիրակելի դարձուցած Հայաստանի մէջ: Թարգմանութեան լեզուն սոկեդարեան է (Գաթ. էջ 89):
բ. -- Նազիանզեան. - Այս ալ կը գտնուի վերոյիշեալ երկու ձեռագիրներուն մէջ, եւ սխալմամբ վերագրուած է Ս. Աթանասի: Այս է որ Յ. Մանդակունիի խմբագրութեամբ որդեգրուած է Հայ Եկեղեցիէն եւ դարձած անոր միակ պատարագամատոյցը (Հմմտ. Գաթ. էջ 268, 337, եւ 557):
գ. - Ոսկեբերանի. - Սա շատ մեծ նմանութիւն ունի Բարսեղեան պատարագամատոյցին հետեւ գործածական է յունաց մօտ:
դ. - Հռովմայեցւոց. - Հաւանաբար թարգմանուած է Ներսէս Լամբրոնացիէն, եւ ասկէ կարգ մը մասեր ապա անցած են մեր ընկալեալ պատարագամատոյցին մէջ:
7) Մեր արդի պատարագամատոյցի կազմութիւնը. - Մեր արդի պատարագամատոյցը կազմուած է առաւելապէս Կապադովկեան Հայերէն Ս. Բարսեղի եւ Ս. Գր. Նազիանզացիի պատարագներուն հետեւողութեամբ, նաեւ զգալի յաւելումներով Ոսկեբերանի Պատարագէն: Բայց Կիլիկեան շրջանին, թերեւս Ն. Լամբրոնացիի ձեռքով, անոր վրայ յաւելումներ կատարուած են, առնելով Հռովմէական Պատարագամատոյցէն: Անկէ ասդին շատ փոքր փոփոխութիւններ միայն կրած է այն:
8) Թարգմանութիւններ. - Հայոց պատարագամատոյցը թարգմանուած է բազմաթիւ լեզուներու, ինչպէս, Անգլերէն, Գերմաներէն, Իտալերէն, Լատիներէն, Յունարէն, Ռումաներէն, Ռուսերէն եւ Ֆրանսերէն:
9) Ս. Պատարագի Արարողութեան բաժանումները. - Ս. Պատարագի արարողութիւնը, ըստ մեր այժմու խորհրդատետրին, կրնայ բաժնուիլ զանազան մասերու: Իւրաքանչիւր բաժանումին դիմաց կը նշանակենք անոր աղբիւրը կամ աղբիւրները, զոր պէտք է առնել ընդհանուր ձեւով.
Ա) Պատրաստութիւն Ոսկ.
1. - Զգեստաւորում Հռոմ.
2. - Լուացում Հռոմ.
3. - Խոստովանութիւն Հռոմ.
4. - Նախամուտ ?
5. - Աղօթք Գր. Նարեկացւոյ Հայ.
6. - Առաջադրութիւն Բրս.
Բ) Ճաշու պաշտօն
1. - Խնկարկութիւն Ոսկ.
2. - Ճաշու մուտք Բրս.
3. - Ընթերցուածք Ոսկ.
Գ) Կանոն Սուրբ Պատարագի
1. - Մեծ մուտք Բրս. Նազ.
2. - Ողջոյն Ոսկ. Նազ.
3. - Սրբագործութիւն Բրս. Նազ.
4. - Յիշատակութիւնք Բրս. Նազ.
5. - Ճաշակում Բրս. Նազ. Ոսկ.
Դ) Արձակում Ոսկ.
10) Ծանօթութիւնք պատարագամատոյցի մասին. -
Շարական հանդերձի. - Խորհուրդ Խորին. գրած է Խաչատուր Վրդ. Տարօնեցի 1208-ին: (Հասկ. 1950, էջ 40):
Սաղմոս հանդերձի. - ՃԼԱ. - Քահանայք քո զգեցցին զարդարութիւն. Ոսկ. Հմմտ. Գաթ. էջ 353: Լամբր. Խորհ. էջ 1.- Վենետիկեան առաջին տպագրութիւնը, 1513-ին, սապէս կը հրահանգէ. «Յորժամ կամեսցի քահանայն պատարագ մատուցանել, պարտ է այսպէս զգեստաւորիլ: Մտանէ եկեղեցին սարկաւագաւն որ է աւանդատունն, եւ ասէ սաղմոս հարիւրերեսունումէկ. Յիշեա Տէր զԴաւիթ, մինչեւ ի սպառ. եւ փառք Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ: Եւ սարկաւագն քարոզէ. Խնդրեսցուք հաւատով. եւ ասեն տասուերկու տէր ողորմեա: Եւ քահանայն ասէ զԱղաւթս. որ զգեցեալ ես ...»:
Քարոզ.- Եւ եւս խաղ. ... խնդրեսցուք... - Լամբր. Խորհ. էջ 6, Մեկն. էջ 193, ունին որոշ տարբերութիւններով:
Հրահանգ. - Եւ ասասցեն ԺԲ. Տէր ողորմեա. Լամբր. Մեկն. էջ 193:
Յիշատակարան տպագրչի. - Ով սրբազան պատարագիչ. Հմմտ. խորհրդատետր. Վանատիկ. 1686, Թաթէոս երէց Երեւանցի:
Աղօթք. - Որ զգեցեալ ես ... - Լամբր. Խորհ. էջ 6:
Աղօթք հանդերձից. - Առնուած են Հռովմայեցւոց պատարագամատոյցէն. Հմմտ. Գաթ. էջ 455: Լմբր. Մատ. էջ 194: Ս. Յ. Թ. 1946 ձեռագիրը չունի. թկ. Ձեռ.ի 1310:
Աղօթք յետ զգեստաւորեալոյ. - Ցնծասցէ անձն իմ ... - Լամբր. Մատ. էջ 195: Հմմտ. գաթ. էջ 335: Ուշագրաւ է Փարպեցիի այն դրուագը, ուր Յոհան Կթղ. Մանդակունի կ՚ողջունէ Վահան Մամիկոնեանն ու իր զինակիցները եւ «ուրախալից սրտիւ» կ՚ըսէ: «Ցնծասցէ անձն իմ ի Տէր, զի ... զգեցոյց ամենեցուն հանդերձ փրկութեան եւ պատմուճան ուրախութեան, եւ որպէս փեսայից եդ պսակս, եւ որպէս հարսն արքայութեան իւրոյ զարդարեաց զձեզ զարդու» (Տպ. Վենետիկ, 1933, էջ 574):
Լուացում-Այս արարողությիւնը չի յիշուած մեր հին մեկնիչներէն, հետեւաբար նորամուտ սովորութիւն մըն է: Խորհրդատետրի հնագոյն տպագրութիններէն Վենետիկինը, 1686 թուականով, ունի սակայն ճիշդ այժմեկանին նման: Առնուած է Հռովմայցւոց պատարագամատոյցէն. Հմմտ. Գաթ. 457: Իսկ վենետիկեան առաջին տպագրութեան մեջ սապէս կը կարդանք- « եւ ապայ լուանայ զձեռսն ասելով. լուացայց սրբութեամբ զձեռս իմ: Եվ քարոզէ սարկաւագն. Ս. զԱստուածածինն եւ զամ. սուրբս: Քհանայն ասէ. ընկալ Սէր...»:
Սաղմոս ԻԵ-Լուացից սրբութեամբ զձեռս իմ...: Երբ Պատարագը հայրապետական է այս սաղմոսը բարձրաձայն կ՝արտասանուի փոխն ի փոխ, ապա թե ոչ ցած ձայնով:
Շարական-Թագաւոր երկնաւոր...: Նորամուտ է:
Մաղթանք-Եւ վասն սրբուհւոյ Աստուածածնին...: Քարոզ-Սուրբ զԱստուածածին...: Աղոթք-Ընկալ Տեր...: Վերջամուտ են: Հմմտ. նաեւ Խորհ. 1686 էջ Գ:
Խոստովանութիւն-Խոստովանիմ առաջի Աստուծոյ...: Ողորմեսցի...: Ազտեսցէ...: Առնուած են Հռովմայեցւոց Պատարագէն: Տէս Գաթ. էջ 457: Ձեռ. Ւ.Յ.Թ. 1946 ունի (էջ 738):
Աղերս-Յիշեսջիր զմեղ...: Յիշեալ լիջիք...: Նորամուտ են: Հմմտ. Խորհ. 1686, էջ Դ.:
Սաղմոս ՂԹ-Աղաղակեցէք...: Ըստ վերնոյն: Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 1946 չունի, նոյնպէս եւ յաջորդ կտորները, մինչեւ «Բանք առաջադրութեան»:
Քարոզ-Սուրբ եկեղեցաւս...Նոյնպէս:
Աղօթք-Ի մեջ տաճարիս...: Նոյնպէս:
Սաղմոս ԽԲ-Մտից առաջի սեղանոյ...: Խորհ. Ա. տպ. ունի, թղ. 5ա: Հմմտ. Խորհ. 1686 էջ Դ:
Քարոզ-Եւ ես խաղ. ... Օրհնսցուք զՀայր...:
Աղօթք-Ի յարկիս սրբութեան...: Նոյնպէս:
Երգ-Ընտրեալդ յԱստուծոյ...; նորամուտ է:
Աղօթք Գրիգորի Նրեկացւոյ-Ամենակալ, բարերար...Նարեկ ԼԳ. Դ: Աղաչեմք եւ աղերսեմք... Նաիեկ ԼԳ. Ե: Լամբրոնացիի ժամանակ արդէն իսկ ընդունուած են եւ մեկնուած իր կողմէ: Տոս Խորհ. էջ 8:
Օրհնեա Տեր-Ունի Վաղարժապատի 880-ի տպագրութիւնը:
Վերջ աղօթից-«ի քո է գթութիւն»... կ՝արտասանուի «ի ձայն» պատրագիչ եպիսկոպոսին կողմէ:
Մեղեդի-Կ՝երգուի ըստ պատշաճի աւուրն:-Տաղարան էջ 13-28: Ըստ Փառէն Եպս. մելքոնեանի, մեղեդիները վերջամուտ են եւ սկսած հաւանակաբար ԺԵ. դարուն (Հասկ, 1950, էջ 227): Սակայն նկատելով որ ԺԴ. դարուն գռուած Տաղարաններու մեջ կան նա— մեղեդիները, պէտք է գոնէ նոյն դարուն սկիզբէն ընդունիլ մեղեդիներու սկզբնաւորումը, եթե ոչ աւելի առաջ:
Բանք առաջադրութեան նշխարին-Յիշատակ Տեռն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի:-Այսքան միայն ունին Լամբ. եւ Արճ., եւ 1513-ի եւ 1686-ի Խորհրդատետրերը: Շարունակութիունը առաջին անգամ կ՝երեւի 1748-ի պոլսական տպագրութեան մեջ: Տես սակայն 1513-ի Խորհրդատետրին բաժակի բանաձեւին վերջին մասը, որ նշխարին յատկացուած պէտք էր ըլլար:
Գինւոյն-Յաղագս յիշատակի...: Առաջին պարբերութիւնը նիայն կայ հիներուն մեջ ըստ վերնոյն. իսկ վերջին մասը կ՝եր—ի 1748-ի տպագրութեան մեջ: Հաւանաբար տպագրական սխալով յառաջ եկած է Խորհրդատետրի առաջին տպագրուփեան հետեւեալ բանաձեւը. «Յաղագս յիշատակի փրկագործ տնաւրէնութեան Սն. մերոյ եւ փրկչին Յի. Քի., որ բազմեալ հանգչի յանարուեստ աթոռ զմահ խաչի ի յանձն էառ, աւրհնեցէք, գովեցէք եւ բարձր արարէք զն.» (թղ. 5բ):
Աղօթք Յովհ. Ոսկեբերանի. - Տէր աստուած մեր, որ զերկնաւոր հացդ ...: Լամբր. Խորհ. էջ 17:
Սաղմոս ՂԲ. - Տէր թագաւորեաց ...: Լամբր. Խորհ. էջ 18:
Մաղթանք. - Հոգին սուրբ եկեսցէ ի քեզ ...: Հիներտ չունին, առաջին անգամ կը տեսնենք 1748-ի տպագրութեան մէջ:
Աղօթք. - Խունկ մատուցանեմ ...: Բիւզանդական Պատարագը ունի: Հմմտ. Գաթ. էջ 356: Լամբր. Խորհ. էջ 22:
Շարական խնկարկութեան թափօրի. - Յայս յարկ ...: Տաղ էջ 28: Գրուած է Դրազարկի Բարսեղ Եպիսկոպոսին կողմէ, 1154-ին (Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 3701, էջ 191): Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 1946 չունի: Այժմ սովորութիւն դարձած է ուրիշ պատշաճ շարական մը երգել օրուան տօնին համաձայն:
Օրհնեա Տէր. - Ասկէ կը սկսին թէ Ս. Բարսղի եւ թէ Ս. Յ. Ոսկեբերանի պատարագները: Լամբր. Խորհ. էջ 24:
Օրհնութիւն. - Օրհնեալ թագաւորութիւնն հօր ...: Լամբր. Խորհ. էջ 24:
Ժամամուտ. - Կ՚ըսուի ըստ պատշաճի աւուրն: - Տաղարան էջ 30-44: Ժամամուտի յիշատակութիւնը առաջին անգամ կը տեսնենք Արճիշեցիին մօտ. «Եւ ապա ժամամուտ ըստ աւուրն խորհրդոյն»: էջ 70:
Եւ եւս խաղ. ...: Օրհնեա Տէր ...: Օրհնութիւն եւ փառք ...: Խաղ. ամէն. ...: Եւ ընդ ոգւոյդ քում ...: Այ. երկ. ...: Առաջի քո Տէր ...: Այս կտորները այս կարգով կ՚երեւին 1748-ի տպագրութեան մէջ:
Աղօթք. - Տէր Աստուած մեր ...: - Կը վերագրուի Յ. Ոսկեբերանին: Մեկնութիւնը տես Լամբր. Խորհ. էջ 32:
Ճաշու փոխ. - Հետեւեալներէն մին կ՚ըսուի ըստ պատշաճի.
Մեծացուսցէ - Տաղ. էջ 47
Տէր Թագաւորեաց - Տաղ. էջ 48
Գովեա Երուսաղէմ - Տաղ. էջ 49
Սիրեցի - Տաղ. էջ 49
Օրհնեցէք զՏէր - Տաղ. էջ 50
Ճաշու Շարական. - Կ՚ըսուի ըստ պատշաճի աւաւորն:- Տաղ էջ 51-108: Ներկայ կարգը արդէն կ՚երեւի Արճիշեցիի մօտ. նախապէս տարբեր էր: Հմմտ Լամբր. Մատ. էջ 200-201: Ձեռ. Ս. Յ. Թ. 1946 կը վերնագրէ սապէս. «Եւ ասի շարական ըստ պատշաճի աւուրն: Եւ ի միջի տունն երթան առաջի բեմին, երկրպագեն երիցս, եւ ելանեն ի բեմն, երկրպագեն երիցս, եւ համբուրեն զսեղանն: Եւ յաւարտումն շարականին գոչէ սարկաւագն բարձր ձայնիւ, Պռաւսխումէ» (էջ 739):
Աղօթք (ի ծածուկ). - Տէր Ած. մեր, կեցո՛ զժողովուրդս քո ... որ հասարակաց զայս ... Տէր Ած. մեր, որ կարգեցիր ... Բրս. Ոսկ.: Լամբր. Խորհ. էջ 41:
Պռօխումէ. -
Երգ. - Սուրբ Աստուած:
Աղօթք (ի ծածուկ). - Աստուած սուրբ ...: - Բրս. էջ 19Ձ, Ոսկ. էջ 140, Լաբր. Խորհ. էջ 48:
Քարոզ. - Եւ եւս խաղ. ...:Լամբր. ունի աւելի առաջ: Հմմտ. Խորհ. էջ 25: Արճիշեցիի մօտ ունի տարբեր խմբագրութիւն (էջ 80):
Աղօթք. (ի ծածուկ). - Տէր Ած. մեր ... Բրս. էջ 194. Ոսկ. էջ 146:
Սաղմոս ճաշու. - Ըստ պատշաճի աւուրն: Տաղ. էջ 110 -127:
Ճաշու գիրք, մարգարէական եւ առաքելական. կը բովանդակուի Ճաշոց գիրքին մէջ:
Ճաշու ալէլուք. - Ըստ պատշաճի աւուրն: - Տաղ. էջ 127-144:
(Ալէլուիա) Օրթի: «Ալէլուիան» նորամուտ է: Խորհրդատետրերը, եւայլն չունին զայն:
Ճաշու Աւետարան. - Ամփոփուած համանուն հատորին մէջ: Կը կարդացուի ըստ պատշաճի:
Նիկական դաւանութիւն. - Հաւատամք ի մի Ած. ...: Լամբր. Խորհ. էջ 52:
Նզովք. - Իսկ որք ասենն ...: Լամբր. Խորհ. էջ 63:
Փառաբանութիւն. - Իսկ մեք փառաւորեսցուք ...: - Աւանդաբար վերագրուած է Ս. Գր. Լուսաւորչին:
Քարոզ. - Եւ եւս խաղ. ...: - Յ. Մանդակունիի կը պատկանի ըստ Գաթըրճեանի: Հմմտ. Սրբ. Պատ. Հայոց, էջ 272: Անձեւացեաց Խոսրով Եպիսկոպոսին մեկնութիւնը ասկէ կը սկսի, սա վերնագրով. «Զկնի Աւետարանին եւ զհաւատամքն ասելոյ՝ քարոզէ սարկաւագն», էջ 1:
Աղօթք (ի ծածուկ).- Տէր մեր եւ փրկիչ Յս. Քս. ...:- Յ. Մանդկ.: Տես Գաթ. անդ: - Անձ. էջ 4: Լամբր. էջ 68:
Օրհնեա Տէր. - Ըստ Փառէն Եպս.ի «վերջամուտ է պատարագիչին ամէն ի ձայն կարդալիէներէն առաջ օրհնեա Տէր ըսելը» (Հասկ, 1950, էջ 166): Ըստ իր տեսութեան, «ԺԸ դարուն սկսած են բազմանալ ձայնիւ օրհնեա Տէր-նրը, եւ ԺԹ-ին (Էջմիածին, 1880-ին) լրումին հասեր են՝ 28-ով» (նոյն, էջ 228): Գեր. յօդուածագիրը այս սխալ եզրակացութեան պիտի չյանգեր եթէ «Օրհնեա Տէր»ները խորհրդատետրի մէջ ձտռելու փոխարէն նայէր Տաղարանի 1701-ի պոլսական հրատարակութեան կամ Դպրութեան Գիրքի 1738-ի տպագրութեան, որոնք ունին բոլոր «Օրհնեա Տէր»ները յաջորդաբար, պատարագիչին ի ձայն արտասանելիք աղօթքներէն առաջ: Այսուհանդերձ բացառաբար կրնար հանդիպել նաեւ գրչագիր խորհրդատետրերու, որոնք ունենային «Օրհնեա Տէր» ները մի առ ի նշանակուած. ինչպէս Ս.Յ.Թ. 2262 Խորհրդատետրը, օրինակուած Բեթղեհէմի Ս. Ծննդեան վանքին մէջ, 1697-ին:
Կ՚արժէ դիտել նաեւ որ սարկաւագը բարձր ձայնով կ՚ըսէ «Օրհնեա Տէր»ը՝ եթէ քահանան եւս հետեւող օրհնութիւնը բարձրաձան պիտի ըսէ. ցած ձայնով՝եթէ ան եւս ցած պիտի ըսէ:
Աղօթք (ի ձայն). - Խաղաղութեամբ քով Քս. փրկիչ մեր ...: Մանդ. - Անձ. էջ 7: Լամբր. էջ 69:
Հրահանգ. - «Քահանայն հանցէ զխոյրն. իսկ եթէ եպիսկոպոս իցէ՝ զթագն եւ զեմիփորոնն»: - Խորհ. Վաղարշապատ էջ 10:
Քարոզ. - Մի ոք յերախայից ...: Լամբր. կը հարցնէ. «ընդէ՞ր զսովորութիւն եկեղեցւոյ աստ միայն բանջւ պահեմք՝ ասելով մի՚ ոք յերախայից, եւ ո՛չ զոք՝ արտաքս առնեմք յետ այնր ի տաճարէս սրբոյ յանարժանիցն»: Պատասխանը տես Խորհ. էջ 70:
Երգ-Մորմին Սէրունական...: Արճ. էջ 105:
Քարոզ-Սաղմոս ասացէք Սեառն...: Էջ 105-6:
Աղօթք (ի ծածուկ)- Ոչ ոք է արժանի...: Բրս. Էջ 198: Ոսկ. էջ 150: Լամբր. Խորհ. էջ 73:
Սրբասացութիւն- Ըստ խորհրդոյ աւուրն: Սաղարանը կը պարունակէ եօթ հատ. էջ 147-150: Այժմ հանդիսաւոր պատարագներուն կ՝երգուի կիսով չափ, եւ կ՝ամբողջացուի «Համբարձէք» սաղմոսին արտասանութենեն ետք:
Սաղմոս (Սրկ.)- «Ալելուիա, ալոլուիա, համբարձէք իշխանք...»: Սաղարանը չունի «Ալելուիա»ները, բայց կ՝ըսուին ըստ ընկալելալ սովորութեան:
Հրահանգ- Եւ քահանայն (պատարագիչն) խնկեսցէ եւ լուասցէ զմատունս ասելով (զմի տուն սաղմոս ի ծածուկ), ինչպէս կը յարէ էջմիածնականը, էջ 11:
Քարոզ- Եւ եւս խաղ...: Եւ եւս հաւատով եւ սրբութեամբ... ըստ Գաթրճեանի այս ալ Մանդակունիին է: Հմմտ. էջ 272-4:
Հրահանգ- «Մինչ նոքա քարոզեն քահանայն բազկատարած աղօթեսցի ի ծածուկ, կ՝ըսէ Էջմիածնականը: Ընդգծուած բառը աւելի ճիշդ է քան մերինին «ձեռնամած» մակբայը: Հնագոյն տպագրութիւններն ալ ունին «բազկատարած»: Ներսոյեանի նորագոյն հրատարակութեան մէջ Անգլերէն թարգմանութիւնը ճիշդ է «With open arms», բայց հայերէնը պահուած է անփոփոխ «ձեռնամած»: Պատարագամատոյց, 1950, էջ 58, 59:
Աղօթք (ի ծածուկ)- Տեր Ած. զօրութեանց...: Այս աղօթքը կը վեագրուի Ս. Աթանասի: Հմմտ. Լամբր. Մատ. էջ 212 եւ 347: Նաեւ մեր Ձեռ. թ. 1236, թղ. 39բ: Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 1946 ունի սա խորագիրը. «Պատարագամատոյց, զոր արարեալ է Սրբոյն Աթանասի՝ Աղեքսանդրու Հայրապետի» (743բ):
Քարոզ- Ողջոյն տուք միմեանց...: Անձ. էջ 20: Խորհրդատետրի առաջին տպագրութիւնն ալ ունի «...առ դրունս ելէք եւ աղաւթէք» (թղ. 16բ): Նոյնպէս մեր թ. 1946 ձեռագրին պարունակած պատարագամատոյցը (էջ 744), թկ. 1310:
Երգ-Քս. ի մեջ մեր յայտնեցաւ...: Երգին տաղաչափեալ յօրինուածքը կը ցուցնէ թէ նոր է այն, թեր—ւս Ն. Շնորհալիին ըլլայ: Լամբրոնացիի Մատենագրութեան մէջ մտած է թէեւ- այն ալ թերի, որովհետեւ կը պակսին 3-րդ եւ 4-րդ տողերը-բայց չէ մեկնաբանուած: Տես էջ 214: Արճիշեցիի մօտ ալ չէ մեկնաբնաուած. տպագրեալին խորագրին մեջ առաջին տողը միայն դրուած է (տես էջ 127), բայց մեր Ձեռագրատան հնագոյն բոլորգիր օրինակը, գրուած 1326-ին, ունի ամբողջութեամբ (էջ 124-5, թջւ 1698): Կիլիկիոյ Սմբատ Թագաւորին (1297) Շարական-Խազգիրքը նոյնպէս ունի լման (Ձեռ. Ս. Յ.Թ. 503, թղ. 327բ):
Շատ ուշագրաւ են Ֆրիկի հետեւեալ տողերը.
Բանն որ յառաջ քան զյաւիտեանս,
յերկնից ի մեզ խոնարհեցաւ.
յորժամ բացաւ ակըն հոգոյս,
Քրիստոս ի մէջ մեր յայտնեցաւ:
Երբ տնկեցաւ քո սէրդ ի յիս,
Որ Էնն Աստուած աստ բազմեցաւ.
յորժամ ազդումն եղաւ հոգոյս,
խաղաղութեան ձայն հնչեցաւ:
Արժանաւորք եղաք տեսլեամբ
սուրբ ողջունի հրաման տըւաւ.
նորոգեղաւ մարդն առաջին,
երբ զըւարակըն զենեցաւ:
Արդ պաշտօնեայք բարձեալ ըղձայն.
տուք օրհնութիւն յոր հաճեղաւ.
հաղորդէաք սուրբ սեղանոյն,
շրջապատեալ ըզսեղանաւ:
Միասնական աստուածութիւն
ի սրսվբէից փառատրեցաւ,
մեք ընդ նոսին օրհնաբանեմք,
որ ի Հօրէ լոյս ծագեցաւ:...
Հմմտ. Բանաստեղծութիւններ, Երեվան, 1941, էջ 332:
Ֆրիկ Դիւան, 1952, Նջւ Եորք, էջ 332:
Երգ (Սրկ)-Որք հաւատով...: Յօրինուածքին եւ հեղինակին նկատմամբ այս եւ յաջորդ երգին համար ալ նոնը պէտք է ըսենք, ինչ որ ըսինք նախորդին մասին: Այս երկուքը կ՝ըսուին «ի հանդիսի տօնի», կամ հայրապետական պատարագներուն: Հմմտ. Տազ. էջ 154:
Երգ-Վերհամբառնամք...: Տես նախորդը: Հմմտ. նաեւ Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 64, թկ. 1612-9, ուր «որք հաւատով»էն առաջ զետեղուած է ութ տուննոց նոր երգ մը: Տես, Ցուցակ Ձեռ. Ս. Յակոբեանց, Ա. Հատոր, 1966, էջ 205:
Քարող-Ահիւ կացցուք...: Անձ. էջ 20:
(ժողովուրդ)-Առ քեզ Աստուած: Լմբր. Մատ. էջ 214: Անձ. էջ 21:
(Սարկաւագ)- Պատարագ Քս. մատչի ի միջի մերում, Գառն Այ. Անձ. էջ 21:
Պատարագ Քս. մատչի Գառն Այ.: Լամբր. Մատ. էջ 214:
Պատարագ Քս. մատչի անարատ Գառն Այ.: Արճ. էջ 130:
Պատարագ Քս. մատչի անարատ Գառն Այ.: Խորհ. 1513, թղ. 17ա:
(ժողովուրդ)-Ողորմութիւն եւ խաղախութիւն...: Անձ. էջ 21:
(Քահն.)-Շնորհք, սէր...: Անձ, էջ 21: Հմմտ. Բրս. էջ 202:
(ժողովուրդ)-Ամէն, եւ ընդ հոգւոյդ քում: Անձ. էջ 22: «Ամէն»ը նորամուռ է. առաջին անգամ կ՝երեւի 1748-ի տպագրութեան մեջ: Բրս. էջ 202:
Աղոթք (ի ծածուկ)- Արժան է ստուգապէս...: Հմմտ. Բրս. էջ 202: Ոսկ. էջ 159: Անձ. էջ 23: Այս աղօթքը պիտի կատարուի ձեռնամած:
(Սարկաւագ)-Զդրունս, զդրունս...: Ոսկ. էջ 157: Անձ. կ՝ըսէ, էջ 22, վեր արարէք զսիրտս ձեր յաստուածային խորհուրդս: Լամբր. Խորհ. էջ 84:
(ժողովուրդ)-Ոնիմք առ քեզ Տէր ամենակալ: Անձ. էջ 22: Բրս. էջ 202:
(Սարկաւագ)-Եւ գոհացարուք...: Անձ. էջ 22:
(ժողովուրդ)-Արժան եւ իրաւ: Բրս. էջ 202: Անձ. էջ 22:
Երգ-Սուրբ, սուրբ...: Բրս. էջ 203: Հմմտ. Եսայի Զ. 3:
Աղօթք-Սուրբ, Սուրբ, Սուրբ ես..: Հմմտ Գաթ. էջ 37, 281:
Երգ-Հայր եկնաւոր...: Մեր մեկնիչներուն մօտ չէ յիշուած:
Աղօթք (ի ծածուկ)- Եւ զսոյն միշտ իւր յիշատակ առնել...Հմմտ. Գաթ. էջ 38, 283: Վերջին մասին համար հմմտ. Բրս, էջ 206:
Աղօթք (ի ձայն)-Եւ զքոյս ի քոյոց...: Բրս. էջ 206:
Երգ-Յամենայնի օրհնեալ ես Տէր...: Բրս. էջ 207: Ոսկ. էջ 161:
Աղօթք (ի ծածուկ)-Զքեզ արդարւ...: Հմմտ. Բրս. էջ 207:
Երգ- Որդի Աստուծոյ...: Այս չէ յիշուած մեր մեկնիչներէն:
Օրհնութիւն ընծայից-Որով զհացս օրհնեաալ...: Բրս. էջ 207 եւ Ոսկ. էջ 161 ունին մեկ անգամ, ոչ երիցս. այդպէս է նաեւ մեր մեկնիչներուն մօտ: Անձ էջ 40: Լամբր. Խորհ. էջ 108: Արճ. էջ 151: Վերջին օրհնութեան «փոխարկելով Հոգւովդ քով սրբով» բառերը առջին անգամ կ՝երեւին 1513-ի տպագրութեան մէջ: Հմմտ. սակայն Ոսկ. Էջ 162: Իսկ Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 1946 ունի «փոխարկելով Հոգւովդ քով սրբով» (էջ 747ա):
Հրահանգ- «Եւ քահանայն այսուհետեւ ոչ բարձրագոյն քան զընծայսն զձեռսն իւր տարածեալ, այլ՝ խոնաչհագոյն, եւ զաչս ի նոյն յառալ աղօթեսցի ի ծածուկ»: Էջմիածնականը այս հրահանգին սկիզբը կ՝ըսէ. «Քահանայն ոչ եւս խաչակնքեսցէ ի վերայ խորհըդոյն», եւայլն: Իսկ 1513-ի տպագրութիւնը սոյն հրահանգին սկիզբը ըսած է. «Եւ աստ կատարեալ մարմին եւ արիւն է ՏՆ. մերոյ Յի. Քի.» (թղ. 23բ):
Երգ. - Հոգի Աստուծոյ ...: Նախորդ երկուքին նման այս ալ չէ յիշուած մեր մեկնիչներէն: Ըստ Փառէն Եպիսկոպոսի, «Այս երեք երգերը յօրինուիլ սկսած են ԺԸ. դարու վերջին կիսուն մէջ, եւ ամբողջացած՝ ԺԹ. դարուն վերջին քառորդին» (Հասկ, 1950, էջ 172): Ըստ Տիրան Եպիսկոպոսի անոնք սկսած են գգործածուիլ ԺԴ. դարէն ասդին (Պատարագամատոյց, 1950, Նիւ Եորք, էջ 306): Մեր թ. 183 ձեռագրին մէջ գտնուող Պատարագամատոյցը, օրինակուած 1610-ին, կը պարունակէ այս երգերէն առաջին երկուքը. երրորդը չկայ տակաւին, վասնզի աղօթքին «որպէսզի եղիցի սա» հատուածը, ըստ հրահանգին, պիտի կարդացուի «ի ծածուկ», ինչպէս կտ տեսնուի 1686-ին տպուած Խորհրդատետրին մէջ ալ: Դպրութեան Գիրքը, տպուած 1738-ին, կը պարունակէ երեքն ալ: Մեր ձեռագրատան թ. 1236 ձեռագրին պարունակած Խորհրդատետրը, օրինակուած 1356-ին, ինչպէս նաեւ Խորհրդատետրի առաջին տպագրութիւնը, ունին երեք երգերն ալ, (թէեւ վերջինը սխալ կամ տարբեր տեղ դրուած է, այսինքն «Գոհութիւն» քարոզէն ետք. այսպէս է նաեւ Ս.Յ.Թ. ի 2413 ձեռագրին մէջ, էջ 165-166). նոյնպէս թ. 1654 Մանրուսմունք-Շարականը, որ գրուած է 1272-ին, կը պարունակէ սոյն երեք երգերը, վայելուչ խազագրութեամբ (էջ 154-5), ի սպառ հերքելով Փառէն Եպիսկոպոսի չափազանց արդիապաշտ կարծիքը:
Աղօթք (ի ծածուկ). - Սովաւ շնորհեա զսէր ...: Հմմտ. Ոսկ. էջ 162: « ... եւ զբնաւ ուխտ եկեղեցւոյ քոյ սրբոյ ...»: «Այս է կէս սարկաւագ(ք)ն, դպիրքն, գրակարդացքն, սաղմոսողքն ... զի ամենեքեան նուիրեալ են ի սպասաւորութւն եւ ի կարգաւորութիւն եկեղեցւոյ սրբոյ»: Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 1236, Մեկն. Պատարագի, Մովսէս Երզնկացի, թղ. 154բ:
Քարոզ. - Աստուածածնին սրբոյ կուսին Մարիամու ...: Այս տունն ալ յաջորդներուն նման նախապէս սարկաւագը կ՚արտասանէր ինչպէս որոշակի կը յիշեն ու կը մեկնեն Անձ. էջ 45 եւ Լամբր. Խորհ. էջ 120-122: Բայց հետագային փոխուած է եւ անցած քահանային, ինչպէս կը ցուցնէ Արճ. էջ 161, եւ ստ այնմ ալ կը մեկնաբանէ:
Հրահանգ. - «Սարկաւագն յաջակողմն սեղանոյն ձեռնամած ասասցէ»:
Աղօթք (ի ծածուկ). - Յիշեա Տէր եւ ողորմեա ...: Ի ձայն արտասանուող յիշատակութեան մէջ հիները, Լամբրոնացիէն մինչեւ 1748-ի պոլսական Խորհրդատետրը, ունին «զեպիսկոպոսապետն մեր», յարակից յաւելուածը «եւ զպատուական Հայրապետն ամ. Հայոց», առաջին անգամ կ՚երեւի 1761-ին Զմիւռնիա տպուած Խորհրդատետրին մէջ (էջ ԻԵ): Բացառութիւն է 1513-ի տպագրութիւնը որ ունի նոյն յաւելուածը բացի «ամենայն» ածականէն (թղ. 25-26): Այժմ սովորութիւն դարձած է աւելացնել նաեւ Երուսաղէմի եւ Կ. Պոլսոյ պատրիարքներուն, ինչպէս նաեւ թեմի առաջնորդին անունները:
Հրահանգ. - Եւ դարձեալ սարկաւագն գայ ի տեղի իւր, եւ քարոզեսցէ բարձր:
Քարոզ. - Գոհութիւն եւ փառաբանութիւն մատուցանեմք քեզ Տէր Ած. մեր ...: Տաղ. էջ 159:
(Դպիրք). - Ըստ ամենայնի եւ յաղագս ամենեցուն: Կը գտնուի Խորհրդատետրի առաջին տպագրութեան մէջ (թղ. 27ա):
Աղօթք (ի ծածուկ). - Աստուած ճշմարտութեան ...: Հմմտ. Անձ. էջ 52: Գաթ. էջ 293:
Քարոզ. - Եւ եւս խաղ. ...: Հմմտ. Ոսկ. էջ 165 եւ Բրս. էջ 212, որոնց պարունակած յաւելուածական տուներուն մէկ մասը կը գտնուի Խորհրդատետրի առաջին տպագրութեան մէջ (թղ. 29ա):
Աղօթք Տէրունական. - Հայր մեր ...: Բրս.. էջ 214:
Աղօթք (ի ծածուկ). - Տէր Տէրանց ...: Հմմտ. Անձ. էջ 54: Գաթ. էջ 293:
Հրահանգ. - Էջմիածնականը կ՚ըսէ. «Ամենայն ժողովուրդին իջցէ ի ծունկս, եւ քահանայն խոնարհեցուցեալ զգլուխն յաջ կողմն սկհոյն, աղօթոսցէ ի ծածուկ»: Էջ 17:
Աղօթք (ի ծածուկ). - Որ աղբիւրդ ես կենաց ...: Հմմտ. Գաթ. էջ 294:
Հրահանգ. - «Քահանայն երկրպագելով յաջակողմն սկհոյն ասասցէ Քրիստոսիւ, եւ երկրպագելով ի ձախակողմն՝ ասասցէ Սիսուսիւ, եւ երկրպագելով ի գլուխ սկհոյն՝ ասասցէ Տէրամբ մերով. եւայլն»: էջ 17, Վաղարշապատի հրատ.:
(Սարկաւագ). - Պռօսխումէ: Բրս. էջ 216:
(Քահն.)- Ի սրբութիւն սրբոց: Բրս. էջ 216: Հմմտ. Գաթ. էջ 295: Լամբր. Խորհ. էջ 153: Անձ. էջ 57. «Սրբութիւնք սրբոց վայելեն»:
Երգ. - Միայն սուրբ: Հմմտ. Բրս. էջ 216: Ոսկ. էջ 168:
Աղօթք (ի ծածուկ). - Նայեաց Տէր մեր ...: Հմմտ. Լամբր. Խորհ. էջ 155:
Հրահանգ. - «Եւ զայս ասացեալ երկիր պագցէ եւ համբուրեսցէ զՍեղանն»: Լամբր. Խորհ. էջ 155-6:
Աղօթք (ի ծածուկ). - Տէր Ած. մեր ...: Հմմտ. Գաթ. էջ 296: Այս աղօթքի վերջաւորութեան փոխանակ «Յոյս, յարութիւն» կարդալու Անձ. (էջ 59) ունի «յոյս յարութեան»: Լամբրոնացւոյ երուսաղէմեան տպագրութիւնը կ՚ըսէ. «Յոյս, յարութիւն» (էջ 156), իսկ վենետիկեանը՝ «Յոյս յարութեան» (էջ 481): Արճիշեցին ունի «Յոյս՝ յարութիւն» (էջ 187):
Հրահանգ. - «Եւ խաչակնքէ քահանայն սկհովն ի վերայ ժողովրդեանն եւ դառնայ ի սուրբ սեղանն եւ քարշեն զվարագոյրն»: Տաղարան էջ164:
Երգ. - Տէր ողորմեա ...: Նորամուտէ բոլորովին: Տես աստ էջ 65:
Աղօթք (ի ծածուկ). - Զոր օրհնութիւն ...: Հնագոյն մեկնիչներու քով չ՚երեւիր, կայ Արճիշեցիի մօտ, էջ 194: Հմմտ. «Հանգիստ Յովհաննու»:
Աղօթք (ի ծածուկ). - Խոստովանիմ եւ հաւատամ ...:
Հրահանգ. - «Եւ բեկեալ զսուրբ մարմինն ի չորս մասունս, արկցէ ի բաժակն ասելով»:Վաղարշապատ, էջ 18:
(Քահն.). - Լրումն Հոգւոյն Սրբոյ:
Աղօթք (ի ծածուկ). - Հայր սուրբ որ անուանեցիր զմեզ ...: Մեր հին մեկնիչները չունին երկմասնեայ այս երկար աղօթքը, բայց 1513-ի Խորհրդատետրին մէջ կ՚երեւի ան, թղ. 34-36:
Աղօթք «Յովհաննու Ոսկեբերանին ասացեալ» (ի ծածուկ). - Գոհանամ եւ մեծուցանեմ ...: Այս ալ չ՚երեւիր մեր հին մեկնիչներուն մօտ, բայց 1686-ի Խորհրդատետրին մէջ կայ, էջ լա:
Քարոզ. - Սաղմոս ասացէք ...: Նախապէս այս քարոզը անմիջապէս կը յաջորդէր քահանային «ի սուրբ ...: աղօթքին որ կը վերջանար «սաղմոս ասացէք ...» յորդորով: Հմմտ. Անձ. էջ 60: Արճ. էջ 192:
Երգ. - Քրիստոս պատարագեալ բաշխի ...: Հմմտ. Լամբր. Խորհ. էջ 157: Ձեռագիր Պատարագամատոյցի մը մէջ խորագրուած է՝ Ներսէսի երգ: Ձեռ Ս.Յ.Թ. 939, թկ. 1621, էջ 445, Ժողովածոյ, նոտրագիր, բոլորգիր:
Հրահանգ.- «եւ դպիրքն երգեն զՏաղս Խորհրդաւորս ըստ պատշաճի աւուրն» (Տաղ. էջ 165): Բայց այժմ դադրած է այդ սովորութիւնը, քանի որ տաղին տեղը գրաւած է «Տէր ողորմեա»ն, քիչ մը յառաջ անցնելով:
Աղօթք (ի ծածուկ). - Հաւատով հաւատամ ...: Հնագոյն երկու մեկնիչները չունին այս աղօթքը, իսկ Արճիշեցիի մօտ կը տեսնենք միայն վերջին մասը, էջ 195: Այսպէս է նաեւ Խորհրդատետրի 1686-ի տպագրութիւնը. էջ լբ: Խորհրդատետրի առաջին տպագրութեան մէջ կան բանաձեւի եւ դասաւորման կարեւոր տարբերութիւններ (թղ. 36): Իսկ 1748-ի պոլսական տպագրութիւնը ունիայնպէս ինչպէս մեր այսօրուան բնագիրը, էջ լզ: Ս.Յ.Թ. 3132 Խորհրդատետրը, օրինակուած 1747-ին այս աղօթքի վերջին պարբերութիւնը, «մարմին քո», կ՚ընծայէ «Թումայի Առաքելոյն» (էջ 44): Նոյնպէս է նաեւ 1513 թուականի տպագիրին մէջ (թղ. 36ա):
Հրահանգ. - «Եւ քարշեն զվարագոյրն յետս, եւ սարկաւագն քարոզէ բարձր ձայնիւ»: Տաղ. էջ 165:
Քարոզ. - Երկիւղիւ եւ հաւատով ...: Բրս. էջ 217: Ոսկ. էջ 174: Հմմտ. Լամբր. Խորհ. էջ 159-160:
Այժմ, եթէ հաղորդուող կայ, սարկաւագը կը յարէ. «Ասացէք մեղայ Աստուծոյ. հաւատամք ի Հայր Սուրբ Աստուած ճշմարիտ, հաւատամք յՈրդին Սուրբ Աստուած ճշմարիտ, հաւատամք ի Հոգին Սուրբ Աստուած ճշմարիտ: Հաւատամք զի սա է կենդանի եւ կենդանարար մարմին եւ արիւն Տեառն մերոյ եւ փրկչին Յիսուսի Քրիստոսի, որ լինի մեզ ի քաւութիւն եւ ի թողութիւն մեղաց մերոց, խոստովանիմք եւ հաւատամք»:
Եթէ հաղորդուող շատ ըլլայ, դպիրները կ՚երգեն պատշաճ շարական մը, ընդհանրապէս «Որ կազմեցեր» կամ «Այսօր անճառ»:
(Ժողովուրդ). - Աստուած մեր եւ Տէր մեր ...:
Օրհնութիւն. - Կեցո՛, Տէր, զժողովուրդս քո ...: Հմմտ. Բրս. էջ 217:
Երգ. - Լցաք ի բարութեանց քոց ...: Արճ. էջ 199:
Աղօթք (ի ծածուկ). - Գոհանամք զքէն Հայր ամենակալ ...: Խորհ. 1686, էջ լբ:
Քարոզ. - Եւ եւս խաղ. ...: Անձ. էջ 60:
Երգ. - Գոհանամք զքէն Տէր ...: Անձ էջ 60:
Հրահանգ. - «Իսկ աստանօր դպիրքն Տաղս խորհրդաւորս մինչեւ քահանայն կատարեսցէ զկարգ աղօթիցն»: Տաղ. էջ 166: Այժմ տաղ երգելու սովորութիւնը դադրած է:
Աղօթք (ի ծածուկ). - Գոհանամք զքէն Քրիստոս Աստուած մեր ...: Անձ էջ 60: Այստեղ կը վերջանայ Խոսրով Եպս. ի Պատարագի Մեկնութիւնը:
Հրահանգ. - «Եւ ապա առցէ զԱւետարանն Սուրբ ի ձեռս իւր, եւ երիցս երկրպագեալհամբուրեսցէ զՍուրբ Սեղանն. եւ իջանելով ի մէջ եկեղեցւոյն ասասցէ զաղօթս»: Այժմ այս աղօթքը կը կարդացուի սեղանին առջեւ, բացի այն պարագայէն երբ փակ վարագոյրով կը մատուցուի Ս. Պատարագը:
Աղօթք (ի ձայն). - Որ օրհնես զայնոսիկ ...: Լամբր. Խորհ. էջ 169:
Երգ. - Եղիցի անուն Տեառն օրհնեալ ...: Լամբր. Խորհ. էջ 171:
Աղօթք (ի ձայն). - Կատարումն օրինաց եւ մարգարէից ...: Լամբր. Խորհ. էջ 171: Դպրութեան Գրքին մէջ այս Աղօթքին անմիջապէս կը յաջորդէ դպրաց «Օրհնեցից զՏէր յամենայն ճամ»ը: Այդպէս է նաեւ 1513-ի Խորհրդատետրին մէջ, թղ. 39 բ:
Աւետարան.- Յովհ. Ա. 1-14. կամ «Եւ իբրեւ ճաշեցին», Յովհ. ԻԱ. 15-19: Տաղ. էջ 169: Այս վերջին Աւետարանը առնուած է լատինաց պատարագէն: Հմմտ. Գաթ. էջ 613: Խորրդատետրի 1686-ի տպագրութեան մէջ այս Աւետարանը կը գտնուի «Օրհնեալ եղերուք»էն ետք, որուն ընթերցման պահուն «նշխար» կը բաշխուի (էջ լե): Իսկ 1748-ի պոլսական տպագրութիւնը ունի ներկայ դասաւորութեան համաձայն (էջ լթ):
Քարոզ. - Սուրբ խաչիւս աղաչեսցուք ...: Տաղարանը եւ ժամագիրքը թէեւ սուրբ Աւետարանաւս ըսած են, բայց նախընտրելի է սուրբ խաչիւս, քանի որ աղօթքին մէջ կ՚ըսուի. «ընդ հովանեաւ սուրբ եւ պատուական խաչիւդ քով ...»:
Աղօթք. - Պահպանեա զմեզ ...: Խորհ. 1748, էջ լթ:
(Սարկաւագ). - Օրհնեցից զՏէր յամ. ժամ ...: Լամբր. Խորհ. էջ 172:
Օրհնութիւն. - Օրհնեալք եղերուք ...:
Հրահանգ. - «Եւ ի բաշխելն զնշխարս առ ժողովուրդսն՝ դպիրքն երգեն զսաղմոսս զայս: Ի Տէր պարծեսցի անձն իմ ...»: Այժմ Ս. Պատարագի վերջանալուն ժողովուրդին կը բաժնուի մաս (օրհնուած հաց), եւ դպիրները կ՚երգեն պատշաճ շարական մը կամ տաղ մը:
|
