Տաղարան - Գանձարան
Մատենագրութիւն
------------------------
1). Արմինէ Քյոշկերեան, - Գր. Նարեկացի, Տաղեր եւ Գանձեր, 1981, Երեւան. - Գրախօսական , Սիոն, 1951, էջ 273:
2). Արմինէ Քյոշկերեան, - Ներսէս Շնորհալու Գանձերն ու Տաղերը, Էջմիածին, 1985, Ա., էջ 42-50, շար.:
3). Ն. Կ. Թահմիզեան, - Գր. Նարեկացին եւ Հայ Երաժշտութիւնը Ե-ԺԵ դդ., Երեւան, 1985:
4). Է. Հ. Յարութիւնեան. -- Մխ. Այրեվանեցու «Գանձարան»ը, Պատմա-Բանասիրական Հանդէս, 1975, թիւ 3 (70), էջ 101-112:
5). Ն. Եպս. Ծովական. -- Մատթէոս Վրդ. Ջուղայեցիի Գանձերը եւ Մեղեդիները, Սիոն, 9186, էջ 42:
6). Նոյն. - Գէորգ Սկեւռացիի Գանձերը, Սիոն, 1969, էջ 124-5:
Ա. Տաղեր
1. -- Տաղարանի խմբագրութիւնը. - Մեր եկեղեցական Տաղարանը ծանօթ է երկու տարբեր խմբագրութիւններով, մին հին է, հեղինակը եւ ժամանակը անյայտ, որմէ քիչ օրինակներ կը գտնուին ձեռագիրներու մէջ,1 իսկ միւսը գործն է Խլաթեցի Գրիգոր Ծերենց վարդապետի (+ 1425), որ նոյն տօնին վերաբերող Գանձերն ու Տաղերը յաջորդաբար դնելով՝ նոր դասաւորութեամբ խմբագրած է եկեղեցական երգերու այդ երկու տեսակները, ըստ կամս այլայլելով բնագիրները, իր կողմէ կատարուած յաւելումներով եւ յապաւումներով, մասնաւորաբար կարգ մը գանձերու մէջ:
2. -- Երուսաղէմի 1907ի Տաղարանը. - (Գ. տպ.) Սա կը բովանդակէ ՃԼԵ (+135)տաղեր, այլեւայլ հեղինակներէ (էջ 185-249), առհասարակ թերի, բաղկացած ըլլալով տաղին քանի մը սկզբնական տուներէն կամ տողերէն, այնպէս որ ոչ մէկ հրապոյր կ՚ընծայէ ընթերցողին: Աւելցնենք նաեւ որ սխալներ ալ անպակաս են: Անհրաժեշտ էր նոր տպագրութեան մէջ եթէ ոչ լիովին գէթ մասամբ դարմանել այս թերութիւնները, տաղերէն լաւագոյնները ամբողջովին դնելով, եւ ուղղելով յայտնի վրիպակները:
Աւելի խառնակ եւ կցկտուր ձեւով կը ներկայանան Գանձերը (էջ 260-333):
----------------------------------------------------------------------
1Մեր ձեռագրատան մէջ ունինք մէկ հատ. թ. 2015 - ԺԴ. դար: Ուրիշ մը կը գտնուի Փարիզ, Bibliotheque National, No. 79, գաղափարուած Դրազարկի մէջ, 1241ին, երաժշտապետ Յուսէփի «յոյժ գեղեցիկ» օրինակէն. - Յիշտ. Ձեռագրաց, էջ 946:
3). Տաղասացներ. - Հոս կը ներկայացնենք ժամանակագրական կարգով անունները այն տաղասացներուն որոնք բաժին ունին յիշեալ Տաղարանին մէջ, եւ որոնց գրուածները կարելի եղած է ճշդել:
Ժ. դար. - Ս. Գրիգոր Նարեկացի1
? Աւետիս մեծ (4<27) Տաղարան, էջ 185:
Սեաւ եմ գեղեցիկ (3<9) ,, ,, 199:
Հաւուն հաւուն (6<13) ,, ,, 203:
Ես ձայն զառիւծուն(5<10) ,, ,, 219:
ԺԲ. դար. -- Գրիգոր Գ. Պահլաւունի
Ծաղիկ պայծառ (2<6) ,, ,, 190:
Կայր կոյսն ի յայրին2 (3<12) ,, ,, 190:
Ով զարմանալի3 (5<9) ,, ,, 196:
Ի յելս արեւու (4<13) ,, ,, 230:
-- Ս. Ներսէս Շնորհալի4
Նորն Ադամ (4<6) ,, ,, 192:
Կանայքն արտասուօք (3<15) ,, ,, 202:
Նոր ծաղիկ պայծառ (6<8) ,, ,, 206:
Նստեալ կանայքըն (5<10) ,, ,, 207:
Այսօր Գաբրիէլ (4<12) ,, ,, 214:
Անեղ որդին (Ա-Բ<Ա-Ք)5 ,, ,, 218:
Անմարմնոցն հրեղինաց (Ա-Զ<Ա-Ք) ,, ,, 222:
Նոր լոյս յարփենւոյն (3<10) ,, ,, 226:
Առաւօտ լուսոյ (3<16) ,, ,, 238:
Երջանիկ հոգիահրաշ կոյսն (3<17) ,, ,, 238:
Նորահրաշ տեսիլ (4<8) ,, ,, 239:
--------------------------------------------------
1Նարեկացիի տաղերուն մեծ մասը տպուած է Վենետիկի մէջ իր միւս գործերուն հետ, տես Մատենագրութիւնք էջ 464-482: - Նորագոյն հրատարակութիւն մը կատարած է Արշաւիր Մխիթարեան, հանդերձ աշխարհաբար թարգմանութեամբ, Երեւան, 1957, էջք 125: Տաղերուն եւ Գանձերուն քննական հրատարակութիւնը լոյս տեսաւ Երեւան, 1981-ին, աշխատասիրութեամբ Արմինէ Քէօշկէրեանի:
2Ուրիշ տեղ վերագրուած է Նարեկացիի (Տես Ցուցակ Ձեռ. Ս.Յ.Ա. հատոր, 1966, էջ 378-79):
3Ուրիշ տեղ ըսուած է «ի Սիրիկ Կոստանդեա», Տես Տաշեան, Ցուցակ Ձեռ., էջ 758:
4Շնորհալի հայրապետին տաղերը գրեթէ ամբողջութեամբ ամփոփուած են «Բանք Չափաւ» խորագրուած հատորին մէջ, տպ. Վենետիկ, ՌՄՀԹ (=1830), փոքրադիր, էջք 620:
5Տես Սիոն, 1949, էջ 63-64:
ԺԳ. դար. -- Մխիթար Այրիվանեցի.
Յովհաննէս Երզնկացի Պլուզ.
ԺԴ. դար. -- Կոստանդին Եպս. Սրիկ, Կիլիկեցի.
Յակոբ.
Յովհաննէս.
ԺԵ. դար. -- Առաքել Վրդ. Բաղիշեցի1
Դասքն հրէական2 (4<23) Տաղարան էջ 200:
Անճառ միածին (4<16) ,, ,, 231:
Առաքել եպս. Սիւնեցի1
Տունկ անմահութեան (11) Տաղարան, էջ 194:
Գրիգոր Սեբաստացի Արթուն2
Անարատ տաճար (Ա-Հ<Ա-Ք) ,, ,, 215:
ԺԶ. դար. -- Գրիգորիս Կթղ. Աղթամարցի
Անեղին տաճար (Ա-Հ<Ա-Ք) ,, ,, 186:
ԺԷ. դար. -- Արիստակէս Խարբերդցի
Հաւիկ մի պայծառ3 (4<5) ,, ,, 220:
ԺԸ. դար. -- Գալուստ Պատրիարք Կայծակն4
Գերագոյն երկնից հիացան (4<8) ,, ,, 224:
4. Տաղերու քերթողական արուեստը. -- Տաղէրէն ոմանք, հնագոյնները, քիչ մը կը նմանին շարականներու, չունենալով տողերու համաչափութիւն եւ յանգ, իսկ շատերը համաթիւ վանկերով տողերէ կը բաղկանան եւ ունին ընդհանրապէս միօրինակ յանգեր:
Տաղասացներէն շատեր տուներու, երբեմն տողերու, սկիզբի գիրերուն յատուկ մտադրութիւն կը դարձնեն եւ կու տան մեզի կամ այբուբենի շարք,
Ա-Ք, կամ իրենց անունը, եւ կամ նիւթը գրութեան: Կարգ մը հեղինակներ իրենց անունը կը յայտնեն վերջին տան մէջ: Այսուհանդերձ տաղերու մեծամասնութիւնը անանուն է եւ անոնց հեղինակները կը մնան ցարդ անծանօթ:
--------------------------------------------------------------------------
1Երկու Առաքելներու եւ Գրիգոր Սեբաստացիի տաղերուն մեծ մասը հրատարակած է Պալեան Տրդատ Եպս. իր «հայ Աշուղներ»ուն Ա. հատորին մէջ: Առաքել Սիւնեցիի քերթուածներու հաւաքածոն հրատարակած է նաւ Հ. Մ. Պոտուրեան, Վենետիկ, 1914, էջք 356: Իսկ Ա. Բաղիշեցիի վրայ ուսումնասիրութիւն մը ունի Արշալոյս Ղազինեան, շարք մը տաղերու քննական բնագիրներով, տպ. Երեւան, 1971, էջք 352:
2Ասոր շարունակութիւնն է«Ով պարտիզպան», Տաղարան, էջ 208:
3Նարեկացիին գրածն է ըստ Ջահկեցիի (Դրախտ Ցանկալի, էջ 628):
4Ուրիշ տաղ մըն ալ ունի, «Գոհութիւնս Մատուցանեմք», Տես էջ 168: Գալուստ Վարդապետի տաղերը, թիւով 65, պուած են Կ. Պոլիս, 1704ին, «Լուսաշաւիղ» անուն հատորին վերջը:
Տեղ տեղ ալ կը հանդիպենք տառերու կրկնութեան1 կամ բառերու նմանաձայնութեան,2 որոնք որոշ դաշնակութիւն մը կու տան կտորին:
5. -- Տաղերու եղենակները. -- Եկեղեցւոյ մէջ երգուող տաղերու եղանակները, նման աշխարհիկ տաղերու, ազատ կը մնան ութ ձայներու պարունակին կաշկանդումէն, այդ պատճառաւ կարելի եղած է ստանալ եղանակներու ախորժելի այլազանութիւն եւ ճոխութիւն: Միւս կողմէ սակայն շատ մտ տաղերու եղանակները կորսուած կամ մոռցուած են, հակառակ անոր որ ձեռագիր Տաղարաններու մէջ անոնք կը պահեն իրենց ճոխ խազերը:
6. -- Տաղը երբ կ՚երգուէր. -- Հին ժամանակ Ս. Պատարագի արարողութեան ընթացքին տաղեր կ՚երգուէին երիցս, հետեւեալ պահերուն.
ա) «Քրիստոս պատարագեալ»էն վերջ. «եւ դպիրք երգեն տաղս խորհրդաւորս ըստ պատշաճի աւուրն» (Տաղարան, էջ 165):
բ) «Գոհանամք զքէն Տէր»էն յետոյ. «Աստանօր դպիրքն եղենակեն տաղս խորհրդաւորս, մինչեւ քահանայն կատարեսցէ զկարգ աղօթիցն» (Տաղարան, էջ 166):
գ) Պատարագի աւարտելուն՝ մասի բաժանման ժամանակ:
Այժմ առաջին երկուքը դադրած են եւ անոնց փոխարէն «Տէր ողորմեա» կ՚երգուի քահանային «Ի սուրբ, ի սուրբ» աղօթքէն յետոյ: Այս սովորութիւնը նոր է եւ կու գայ Սիմէոն Ա. Երեւանցիի Կաթողիկոսի օրերէն (1763-1780)3: Իսկ Ս. Պատարագի լրանալուն՝ ըստ պատշաճի տաղ մը երգելու վաղեմի սովորութիւնը կը շարունակուի տեղ տեղ՝ կամաւոր կերպով:
Ս. Պատարագի միջոցին երբեմն մեղեդիի փոխարէն յարմար տաղ մը կ՚ըսուի: Արդէն մեղեդիներէն շատերը միեւնոյն ատեն կը տեսնենք նաեւ տաղերու բաժնին մէջ:
Ս. Պատարագի արարողութենէն դուրս այլ եւ այլ տօներու եւ հանդէսներու առիթներով ալ պատշաճ տաղեր կ՛երգուին, ինչպէս Ս. Ծնունդի Ջրհօրնէքին, Տեառնընդառաջի Նախատօնակին, Աւագ Հինգշաբթիի Ոտնալուային, Աւագ Ուրբաթի Թաղման, եւն.:
------------------------------------------------------------------------
1 Տես էջ 190, «Կայր կոյսն» (Ը):
2 Տես էջ 220, «Հաւիկ մի» (ՀԲ). էջ 241, «Արթունք զուարթունք» (ՃԺԹ):
3 «Տէր ողորմեա սրտառուչ աղօթքները, Արի Աստուած զգայուն երգը, եւ Ամենասուրբ երրորդութիւն սովորական դարձած մաղթանքը, Սիմէոնի հեղինակութիւն են, որ իր ատեն իբրեւ կամաւոր աղօթք պատեհ առիթներու մէջ կը գործածուէին, բայց այնչէփ մեծ ընդունելութիւն գտան, որ այսօր պատարագներու եւ եկեսցէ ներու եւ հսկումներու իբրեւ պարտաւորիչ մաս նկատուած են ու կը գործածուին այնպիսի մտադրութեամբ մը, որ կարծէս թէ Լուսաւորիչէն մնացած եւ անյիշատակ ժամանակներէ արմատացած ըլլային: Երբ կը դիտենք որ այս մաղթանքները անարուեստ յօրինուած մը ունին, կը ստիպուինք անոնց մէջ յայտնուած զգացումին վերագրել՝ այդպէս սրտագրաւ եղած ըլլալը ...» (Ազգապատում, յօդ. 2139):
Բ. Գանձեր
1. -- Գանձ կոչուած են մեր եկեղեցրին մէջ պաշտամունքի ժամանակ երգուող եղանակաւոր քարոզներ, որոնք տէրունի տօն մը կամ սուրբ մը կը ներբողեն: Ըստ ոմանց այդ կոչումը ծագած է սոյն քարոզներէն հնագոյններուն առաջին բառէն, օրինակ՝ Ս. Գրիգոր Նարեկացիի գրածները, «Գանձ լուսոյ», «Գանձ բաղձալի», «Գանձ անքնին» (հմմտ. Հայ Ս. Եկեղեցւոյ Ծիսագիտութիւնը, Օրմանեան, Հայ Խօսնակ, 1934, էջ 92: Նաեւ «Գանձը ի՞նչ է», Լոյս, Կիւլէսէրեանի, 1905, էջ 1229-1231):
Կարելի էր մտածել նաեւ թէ Գանձ բառը հոս գործածուած ըլլայ երգ իմաստով, իբրեւ լվորդ գանգ, կանչ, եւն. արմատներուն, որոնք ձայնի եւ խօսք նշանակութեամբ հեռու չեն երգի գաղափարէն:
2. - Գանձարանի խմբագրութիւնը. - Տաղարանի նման Գանձարանն ալ ունի երկու խմբագրութւններ, մէկը հին1 որ զուտ Գանձեր կը պարունակէ, եւ միւսը նոր, ուր իւրաքանչիւր օրուան տաղն ու գանձը իրարու քով բերուած են: Այս վերջինը Ծերենցի խմբագրութւինն է բնագրական կարգ մը խանգարումներով եւ աղաւաղումներով աղճատուած:
3. - Գանձասացներ. -- Գանձասացները ծաղկած են ընդհանրապէս միջին դարերուն: Հետեւալները գլխաւորներն են այն հեղինակներէն որոնք գանձեր յօրինած են: Կը դնենք ժամանակագրական կարգով.
Ժ դար. -- Ս. Գրիգոր Նարեկացի
ԺԲ. դար. - Ս. Ներսէս Շնորհալի
Խաչատուր Տարօնեցի (?)
ԺԳ. դար. - Յովհաննէս Երզնկացի Պլուզ
Մխիթար Այրիվանեցի
Գէորգ Լամբրոնացի
ԺԴ. դար. - Խաչատուր Կեչառուեցի
Յովհաննէս Թլկուրանցի
Վարդան
Յակոբ
Մովսէս Երզնկացի
Սարգիս
Գրիգոր
Համազասպ
Պօղոս
Ստեփանոս
Մկրտիչ
Մատթէոս Ջուղայեցի
------------------------------------------------------------
1Երեւանի թիւ 2061 ձեռագիրը հին խմբագրութեամբ Գանձարան մըն է օրինակուած 1310 թուին: Ս.Յ.Թ. 2015 ընտիր օրինակ մըն է հին խմբագրութեան, եւ կը պարունակէ 58 Գանձեր: Ուրիշ օրինակ մըն ալ կը գտնուի Փարիզ, Bibliotheque National, No 79:
Մանուէլ Եպս. Բինոյ
ԺԵ. դար. -- Գրիգոր Խլաթեցի Ծերենց
Մկրտիչ Եպս. Նաղաշ
Առաքել Վրդ. Բաղիշեցի
ԺԶ. դար. -- Յովհաննէս Թլկուրանցի (?)
ԺԷ. դար. -- Երեմիա Չէլէպի Քէօմիւրճեան
Ասոնց մէջէն Խլաթեցին յատկապէս պէտք է յիշել իբրեւ Գանձ Գրքի յօրինող. ահաւասիկ վկայութւին մը իր կատարած աշխատութեան մասին, քաղուած Ս. Աթոռոյս թիւ 135 Գանձ Գրքի յիշատակարանէն: Գրիչն է Կարապետ Սողծըցի (Խլաթ), որ խումբ մը Գանձասացներ թուելէ ետք կ՚աւելացնէ. «իսկ զկնի սոցա եղեալ ոմն Վրդ. Գրիգոր անուն Ղըլաթեցի, ըստ նախնեացն Ծերենց կոչեցեալ, յոյժ հանճարեղ եւ բանիբուն եւ առատամիտ, ոչինչ նուազ գոլով քան զյառաջ յիշեցեալ վարդապետն, այլ գերազանց գտաւ քան զնոսին. սորա առեալ զառաջնոց երգեալ Գանձարանսն եւ յամենեցունցն զհամեղաբանսն եւ զքաղցրեղանակսն հաւաքեալ սրբագրեաց մեծաւ աշխատութեամբ, եւ ի յոըն եհան, թէ պակաս բառ կայր ի վանկսն յաւելցոյց յինքենէ եւ թէ աւելի բան կայր որ հատակոտոր բերէր զվանկսն, քերեալ ի բաց եհան, եւ յաւել յինքենէ բազում գանցս, եւ տաղս համեղաբանս, եւ քաղցրեղանակս, տէրունական տաւնից եւ ամենայն սրբոց, ի վերայ անուան իւրոյ, գծագրելով, զտընառաջս գանձիցն ...» (հմմտ. Ցուցակ Ձեռագրաց, Ա. հատոր, 1966, Երուսաղէմ, էջ 401):
4. -- Գանձերու Քերթողական Արուեստը. -- Գանձերը առհասարակ յանգաւոր տողեր ունին միօրինակ վերջաւորութիւններով ձեւացած: Իւրաքանչիւր տող կը բաղկանայ հնգոտնեան երեք հատածներէ, զոր կրնանք առանձին տողեր համարիլ, նկատի ունենալով որ միակերպ յանգերով կը վերջաւորուին անոնք, օրինակ՝ «Այս խորհուրդ լցաւ, անդ գուշակեցաւ, աստ կատարեցաւ» (Տաղարան, էջ 274): Գանձերու համար շատ սովորական ուրիշ չափ մըն է 4 + 5:
Գանձասացներէն ոմանք սովոր են տնասկիզբի գիրերով կազմել իրենց անունը, ինչպէս Գր. Նարեկացի եւ Ներսէս Շնորհալի, որոնց երկուքն ա; սակայն երգ որակած են րենց ակնարկուած գրութւնները:
5. -- Գանձերու եղանակները. -- Գանձերն ալ, տաղերուն նման, ազատ են ութ ձայներուն հետեւելու հարկադրանքէն: Թերեւս կրնանք երկուքի բաժնել գանձերու եղանակները - ա) Յորդոր, եւ բ) Ծանր: Յորդոր եղանակով կը կարդացուին Ժամագրքի եւ Ճաշոցի մէջ գտնուող քարոզակերպ գանձերը, իսկ շատեր ալ անշուշտ ունեցած ըլլալու են այլազան եղանակներ, տաղերուն պէս, որոնք մոռցուած են այժմ՝ կիրառութենէ վաղուց դադրած ըլլալով:
6. -- Ե՞րբ կ՚երգուէին Գանձերը. -- Գանձերը հին ժամանակ, Ժ. դարէն մինչեւ ԺԸ. դարու կէսը,1 կ՚երգուէին Առաւօտեան Ժամերգութեան մէջ «Փառք ի բարձունս»էն յետոյ, ինչպէս կը հրահանգէ հին Տօնացոյցը, «Գանձ ասա» (Տես Օրմանեան, Հայ Խօսնակ, 1934, էջ 92): Այժմ երգուող մեծ քարոզները,
-------------------------------------------------------------------------------
1Ղազար Ջահկեցի կը գրէ Առաքել Բաղիշեցիի անունին ներքեւ, «Ասաց բազում գանցս եւ տաղս քաղցր եւ անուշ եղանակաւ, զոր երգի մինչեւ ցայսօր յեկեղեցիս Հայաստանեայց» (Դրախտ Ցանկալի, Կ. Պոլիս, 1735, էջ 643):
Աստուած մեծ», Առաքելոց եւ Մարգարէից, «Առաջնորդք», Հայրապետաց եւ Վարդապետաց, «զՃգնութիւն», Մարտիրոսաց եւ Ճգնաւորաց եւ «Մայր սուրբ», ուրեմն, պէտք է յիշել ամենէն առաջ, բրեւ ամենահին գանձեր, որոնք հաստատուն տեղ գրաւած են Ժամագրքի մէջ (հմմտ. Օրմանեան, անդ):
Սովորութիւն դարձած է քարոզի տեղ «Մայր Սուրբ» երգել Ս. Աստուածածնի եւ Աստուածայայտնութեան տօներուն, նաեւ երեկոյեան ժամերգութեան միջոցին: Այս սովորութեան նոր հաստատուած ըլլալը դիւրին է հասկնալ, նկատելով որ Ժամագիրքը չունի այդպիսի կարգադրութւն մը, այլ Տօնացոյցի մէջ միայն հրահանգ կայ այդ մասին:
Երուսաղէմի յատուկ սովորութիւն մըն է Հոգեգալուստի Է. օրը, վարդավառի եւ Խաչվերացի նախընթաց շաբաթ երեկոներուն կարդալ Ս. Գրիգոր Նարեկացիի վերը յիշուած երեք գանձերը:1
Ծանօթ են նաեւ Ջրօրհնէքին եւ Ոտնալուային երգուող գանձերը, զոր յիշեցինք Ճաշոցի բովանդակութեան վրայ խօսելու առթիւ:
Ողբական գանձեր կ՚երգուէին յուղարկաւորութեանց ժամանակ: Երեմիա Չէլէպի Ագուլեաց Պետրոս Արքեպիսկոպոսին եւ իր Գրիգորիս Վարդապետ որդիին գրած նամակներուն մէջ կը գանգատի թէ տգէտ նախանձոտները թոյլ չեն տուած որ ի պատիւ Յակոբ Կաթողիկոսի յօրինած իր գանձերը երգէ անոր թաղման օրը գերեզմանին վրայ (Ճրագրութիւն, Երուսաղէմ, 1939, էջ Ի, 432-433եւ 461):
Ներսէս Ե. Աշտարակեցի (1843-1857) գրած է իբր կանոն. «Պատուիրում ենք քահանաներին, որ յորդորեն կանանց եկեղեցում չլալ եւ չճչալ, որովհետու սուգը հեթանոսաց գործ է. արգելում ենք նոյնպէս եկեղեցում «Գանձ» ասել, որ տրամադրում է դէպի լացը» (Մելիք-Թանգեան, Հայոց եկեղեցական իրաւունքը, Ա. գիրք, 1903, Շուշի, էջ 608, Յօդ. 47):
Տեղ տեղ հոգեւորականները մեռելական գանձեր կ՚երգէին ննջեցեալներու վրայ մինչեւ ներկայ դարուն սկիզբները (հմմտ. Ազգ. Հանդէս, Գիրք XXI, Թիֆլիս, 1912, էջ 174, «Ծիսական Կարգերը Հայոց մէջ», Ե. Լալայեան):
Համեմատուած Տօնացոյցներ, տպ. 1701-2, Կ. Պոլիս. 1740, Կ. Պոլիս. 1774, Էջմիածին. 1915, Երուսաղէմ:
|
