Յայսմաւուրք
Մատենագրութիւն
------------------------
1). P. Peeters, եեPour l'histoire du synaxaire armenien,ե Analecta Bollandiana, t. XXX(1911), p. 5-26.
2). Հ. Ն. Ակինեան, Նիւթեր հայ վկայաբանութեան ուսումնասիրութեան համար, Վիեննա, 1914, էջ ԼԶ. + 58:
3). N. Adontz, եNote sur les synaxaires armeniens,ե Revue de l'Orient Chretien, t. XXIV (1924), p. 211-218.
4). Sirarpie Der Nersessian, եLe synaxaire armenien de Gregoire VII d'Anazarbe,ե Analecta Bollandiana, t. LXVIII (1950), p. 261-285.
5). Jean Mecerian, S. J., Bulletin Armenologique, Deuxieme Cahier, Beyrouth, 1953, p. 37-126. - Introduction a l'etude des synaxaires armeniens (Յայսմաւուրք):
6). Յովսէփ Կոստանդնուպոլսեցի թարգմանիչ Յայսմաւուրաց (991), Հանդէս Ամսօրեայ, 1957, էջ 1-12 - Հ. Ն. Ակինեան:
7). Մայիս Աւդալբէգեան, Յայսմաւուրք ժողովածուները, 1982, Երեւան, էջք 152:
8). Ն. Եպս. Ծովական - Գր. Վկայասէր եւ Թրգմ. Վարուց Սրբոց, Սիոն, 1967, էջ 430-432:
Յայսմաւուրք
-----------------
1. Ծագումը. -- Սուրբերու վկայութեանց պատմութիւնները շատ կանուխ սկսած էին գրի առնուիլ, այնպէս որ Դ. դարուն Եւսեբիոս Կեսարացի կրնար մեծ հաւաքածոյ մը ձեւացնել զանազան ժամանակներու եւ այլեւայլ վայրերու մէջ նահատակուած վկաներու վարքերը ժողվելով: «Հաւաքումն Պատմութեան Մարտիրոսաց Հնոց» կոչուած այդ երկը կորսուած է սակայն վեցերորդ դարուն,1 որով դարձեալ հարկ ծագեցաւ նոր հետազօտութիւններով ժողվելու սրբոց վկայաբանութիւնները եւ կազմելու հաւաքածոներ ծիսական կիրառութեան համար:
2. Անունը. -- Յայսմաւուրք կոչումը ծագած է ԺԳ. դարուն, սրբոց վկայաբանութիւններուն սկիզբը սովորաբար կրկնուող «Յայսմ աւուր» բառերէն: Սրբոց վարքերու հաւաքածոն եւ տօնական օրերու ճառերը պարունակող մատեանները նախապէս կը կոչուէին այլեւայլ անուններով, ինչպէս Ատոմադիր,
---------------------------------------------------------------------------------
1«Հայկական Ճառընտիրների մէջ շատ կան վկայաբանութիւններ, որոնք վերնագրին նայած եկեղեցական պատմութիւնից պէտք է արտագրած լինէին, բայց նորա մէջ չեն գտնուում: Այստեղից կարելի է եզրակացնել, թէ Եւսեբիոսի վկայաբանութեանց ժողովածուն ծանօթ էր մեր հայրերին, որ եւ նոքա եկեղեցական պատմութեան շարունակութիւն էին համարում»: (Կ. Վ., Արարատ, 1895, թ. 4, էջ 113. - Ղազիկեան, Մատենագիտութիւն, էջ 1335):
Հոռոմադիր, Ճատընտիր, Տօնական, Տօնամակ, Տօնանամակ, Տօնապատճառ,1 Տօնացոյց, եւ Տօնացուցակ:
3. - Բովանդակութիւն եւ դասաւորում. - Յայսմաւուրքը կը բովանդակէ թէ տօնելի եւ թէ լոկ յիշատակելի սրբոց վկայաբանութիւններ2 եւ տէրունի տօներու յատուկ ճառեր, որոնք դասաւորուած են արեգակնային ամսաթիւերու կարգով, համաձայն յոյն եւ լատին եկեղեցիններու տօնական դրութեան, որ հիմնովին կը տարբերի մերինէն: Հայ եկեղեցին հինէն ի վեր որդեգրած ըլլալով եօթնեկական դրութիւնը, որ շարժական է, կարելի չէ եղած Յայսմաւուրքը դասաւորել հայկական ոճով: Կրնար մտածուիլ այբուբենական կարգով դասաւորման դրութիւն մը, որ դիւրութիւն պիտի ընծայէր փնտռուած ասուրբին պատմութիւնը շուտով գտնելու: Արդարեւ այդ դրութեամբ ծանօթ է Վենետիկի մեծ Ճառընտիրներէն մին, գրուած ՈՀԳ. (1224) թուին: (Տես Լիակատար Վարք Սրբոց, Հ. Մ. Աւգերեան, հատոր ԺԱ. Վենետիկ, 1814, էջ ՀԱ.):
4. -- Հայոց Յայսմաւուրքը. -- Մեր եկեղեցւոյ Յայսմաւուրքը իր ներկայ վիճակը ստացած է շուրջ տասնեակ մը դարերու (Ե.-ԺԵ. դդ.) ընթացքին: Անոր կազմութեան լման պատմութիւնը չունինք, կան միայն հատուկոտոր յիշատակներ: Մենք քաղելով այդ յիշատակութիւնները, կը ներկայացնենք հոս, գէթ աղօտ մէկ պատկերը ունենալու համար մեր Յայսմաւուրքին կազմութեան եւ պարունակութեան:
5. -- Կազմողները. -- Այս անուին տակ պիտի հասկնանք թէ այն անձերը որոնք սրբոց վարքեր գրեցին կամ թարգմանեցին, եւ թէ անոնք որ խմբագրութեան կամ կարգաւորման աշխատանքներ կատարեցին: Նախ կը ներկայացնենք օտար հեղինակները եւ ապա մերինները:
Ա. Օտար հեղինակներ. -- Օտար եկեղեցիներու հայրերէն հետեւեալները միայն կը յիշուին մեր Յայսմաւուրքներուն մէջ իրենց որոշ գրութիւններով, վկայաբանութիւն կամ տօնական ճառ: Կը դնենք այբուբենի կարգով:
1. -- Աթանաս. -- ա). Վարք եւ հանգիստ Ս. Անտոնի Անապատականի - (1834, Ա. էջ 33):3
----------------------------------------------------------------------
1Տօնապատճառք վերնագրին տակ Հ.Մ. Աւգերեան կը յիշէ հետեւեալ երկերը. 1) Մեկնութիւն Ընթերցուածոց, Գրիգորիս Եպս. Արշարունիի, գրուած Է. դարուն վերջերը կամ Ը. ին սկիզբը (տպ. Վենետիկ, 1964): 2) Յաղագս Տօնից Տէրունականաց, Սամուէլ Կամրջաձորեցիի, Ժ. դարուն գրի առնուած: 3) Պատճառք Տօնից, գործ Յովհաննէս Վրդ. Գանձակեցիի, որ ապրած է ԺԳ. դարուն: (Տես Լիակատար Վարք Սրբոց, Հատոր ԺԱ. Վենետիկ, 1814, էջ ՂԳ.-ՂԵ):
Ձեռագիր Տօնապատճառներէն իբրեւ մէկ հնագոյն կրնանք յիշել այն զոր Փիլիպոս Քահանայ գրած է Այրի Վանից մէջ եւ նուիրած «Աստուածընկալ Սուրբ Նշանին», 1991 թուին (Ձեռ. Էջմ. թիւ 482/3795. Հմմտ. Խաղբակեանք, մասն Բ. Երուսաղէմ, 1944, էջ 56-58, Գ. Արք. Յովսէփեանի):
2Սխալմամբ Տէր Իսրայէլի համարուած Յայսմաւուրքը կը պարունակէ նաեւ Հայոց արքայական ընտանիքէ - Բագրատունի եւ առաւելապէս Ռուբինեան - ննջեցեալներուն յիշատակութիւնները (Տես տպ. 1834-ի):
3Հմմտ. նաեւ Հայկ. Թրգմ. Նախնեաց, Հ.Գ.Զ., էջ 286: - Լիակատար Վարք ... Սրբոց, Հ. Մկրտիչ Վ. Աւգերեան, հատոր Ա. Վենետիկ, 1810, էջ 86, ծ. 1:
բ). Վկայաբանութիւն անարծաթ բժշկացն Կիրակոսի եւ Յովհաննու (1834, Ա. էջ 59):
գ). Վարք Մինասայ, Երմոգինեայ եւ Գրաբոսի (Մատ. Հայկ. Թրգմ. էջ 286):
2. -- Ամփիլոքիոս (Եպս. Իկոնիոյ) - Պատմութիւն վարուց մեծին Բասիլիոսի Եպիսկոպոսապետին Կեսարու Կապադովկեցւոց (1834, Ա. էջ 1):
3. -- Գրիգոր Նարեկացի. -- ա). Վարք երանելոյն Գրիգորի Սքանչելագործի Նէոկեսարիոյ (1834, Բ. էջ 241):
բ). Ճառ ի մանկուսն Բեթղեհէմի (1834, Յւլծ. էջ 1):1
4). Դիոնէսիոս Արիսպագացի. -- Թուղթ Դիոնէսիոսի Արիսպագացոյ առ Տիմոթէոս աշակերտն Պօղոսի վասն մահուանն Պետրոսի եւ Պօղոսի (1834, Յւլծ. էջ 45):2
5). Մեծին Եւսեբեա Պատմագրի - ի Համբարձումն Քրիստոսի - Ձեռ. Յայսմ. Ս. Յ. Թ. 1922, էջ 945:
6). Եփրեմ Խուրի. - ա). Ներբողեան ի Սուրբն Ստեփանոս Նախավկայն, (1730, էջ ԲՃԿԹ):3
բ). Ներբողեան ... ի Սուրբն Յովհաննէս Կարապետն եւն. զոր թարգմանած է Գրիգոր Վկայասէր (Յջշտ. Ձեռ. էջ 271 թ. 126):
7). Հիպողիտոս Բոստրացի. -- Ճառ ի Յարութիւնն Ղազարու, ի Մեկնութենէ Աւետարանին որ ըստ Յովհաննու (1834, Յւլծ. էջ 17):4
8). Մարութա Եպս. -- ա). Պատմութիւն Արեւելեան Վկայից:
բ). Ճառ ի վկայսն արեւելից, թարգմանիչ Աբրահամ Զենակեցի Խոստովանող: (Տես Եղիշէ. Քնն. Ուսումն., Վիեննա, 1909, էջ 137-151):
գ). Վկայաբանութիւն Գորիայ եւ Շմոնի (հմմտ. Արարատ, 1896, Օգոստ., Միաբան, էջ 385-392):
9). Մեղիտէ. 5 -- աշակերտ Մարուգէ միայնակեցի, գրած է պատմութիւն վարուց Սրբոյն Յակովբայ Մծբնայ Հայրապետին. -- Կարինեան Ցուցակ, Թ. 916 գ. (Ճառընտիր մեծադիր երկաթագիր գրեալ ի թուղթ ի թուին 1687՞):
10). Յակոբ Սրճեցի. -- Ճառ ի հաստատութիւն Թումայի առաքելոյն ի թերութենէ հաւատոցն (1730, էջ ՆՁԱ.):6
11). Յովհան Ոսկեբերան. -- ա). Գովեստ ի սուրբ խաչն Քրիստոսի (1730, էջ ԿԸ.):
բ). Ճառ ի ծնունդն Տեառն (1834, Ա. էջ 13):
գ). Ճառ ի սուրբն խաչն Աստուածընկալ, ի Մեկնութենէ Աւետարանին (1834, Բ. էջ 143):
------------------------------------------------------------------------
1Հմմտ. նաեւ Մատ. Հայկ. Թրգմ. էջ 372-373:
2 ,, ,, ,, ,, ,, ,, 384-385:
3 ,, ,, ,, ,, ,, ,, 459:
4 Հմմտ. նաեւ Մատ. Հայկ. Թարգմ. էջ 555:
5Այռուր Մաղաքիա, Շաղիտա (Տես Հ. Բ. Սարգ. Ց. Ձեռ. Վենետիկի, Բ. էջ 51 եւ 142):
6Հմմտ. նաեւ Մատ. Հայկ. Թրգմ. էջ 573-574:
դ-իա). Հետեւեալ 18 ճառերը 1834-ի Յայսմաւուրքին Յաւելուածին մէջ. զանազան նիւթերու վրայ. - բ. գ. դ. ե. զ. թ. ժ. ժա. ժբ. ժգ. ժդ. ժե. ժզ. ի. իա. իբ. իգ. իդ:1
12). Պրոկղ. -- Ճառ յԱստուածայայտնութիւնն (1834, Ա. էջ 14, 19, 21, 22, 14):2
Բ. -- Հայ հեղինակներ, թարգմանիչներ եւ խմբագրողներ. -- Հայ մատենագիրներէն հետեւեալները ունին գրութւններ կամ թարգմանութիւններ Յայսմաւուրքի մէջ եւ կամ աշխատած են անոր խմբագրութեան գործին: Կը դնենք ժամանակագրական կարգով:
1. -- Սահակ Պարթեւ եւ Մեսրոպ Մաշտոց. -- Ունինք շատ մը վկայաբանութիւններ որոնք մեծ թարգմանիչներուն ժամանակէն կու գան: Հնագոյն այդ թարգմանութիւնները կը պատկանին Ս. Սահակի կամ Ս. Մաշտոցի, եւ կամ իրենց աշակերտներուն: Այդ թարգմանութեանց ոսկեդարեան լեզուն երաշխիք մըն է իրենց հնութեան: Ուրեմն Ե. դարուն ծիսական այլ գրքերու կարգին Յայսմաւուրքն ալ գէթ նախնական վիճակի մէջ կազմուած կրնանք ընդունիլ: Հայկազնեան Նոր Բառգիրքի կազմողներուն տեսութեամբ «Հնագոյն յօրինուած գործոյս է թարգմանութիւն ի յունէ սկսեալ յեկեղեցական տարեգլխոյ յունաց, որ ի սկիզբն սեպտեմբերի. դոյզն յաւելուածովք եւ ի հայկական աւանդից» (Հատոր Ա. էջ 15): Ասոնցմէ մին, Հ. Մկրտիչ Աւգերեան, իր մէկ ուրիշ աշխատութեան մէջ, կու տայ հետեւեալ ծանօթութիւնները, որոնք աւելի կը լուսաբանեն այս առաջին Յայսմաւուրքի կազմը եւ բովանդակութիւնը, ուր «բաց ի տօնէ սրբոյ Լուսաւորչին եւ Հռիփսիմեանց եւ Գայիանեանց, եւ Թարգմանչացն Սահակայ եւ Մեսրոպայ, բովանդակն է տօն եւ յիշատակ այռոց սրբոց հանդիսացելոց առ յոյնս հանդերձ չաձաւոր պատմութեամբ վարուց միոյ միոյ ի նոցանէ, հասարակօրէն նովին շարադրութեամբ՝ զոր ընթեռնումք ի սովորական Յայսմաւուրս Հայոց: Յորմէ իմանամք թէ զորպիսի օրինակ ունենալով ի ձեռին՝ յարմարեցին այռք զկնի եւ զբուն Յայսմաւուրս Հայոց, յաւելլով ի նոյն եւ զազգային սուրբս, որպէս եւ թողլով զոմանս ի սրբոց Յունաց՝ որք ոչ էին ծանուցանել Հայոց»; (Լիակատար Վարք Սրբոց, Հ. Մ. Վ. Աւգերեան, ահտոր ԺԱ. Վենետիկ, 1814, էջ ՀԳ):
2. -- Մովսէս Քերթող. -- Ողբ վասն բառնալոյ թագաւորութեան Հայոց յազգէն Արշակունեաց եւ քահանայութեան ի ցեղէն սրբոյն Գրիգորի (1730, էջ ԲՃԶ.):
3. -- Մամբրէ Վերծանող. -- Ճառ ի մեծի աւուրն Գալստեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի յԵրուսաղէմ (1824, Յւլծ. էջ 19):
4. -- Եղիշէ. -- Ճառ ի պատիւ սուրբ Յարութեան Քրիստոսի (1730, էջ ՆԿԳ.):
5. -- Աբաս Գրիգոր Ձորափորեցի. -- Պատմութիւն վարուց Սրբոյն Մեղբեստրոսի եպիսկոպոսին Հռոմայ: Թարգմանած է 678-ին: Հրատ. Մեսրոպ Վ. Տէր Մովսէսեան, Վաղարշապատ, 1897:
------------------------------------------------------------------
1Ոսկեբերանի գրուածներուն համար հմմտ. Մատ. Հայկ. Թրգմ. էջ 581-616:
2Հմմտ. նաեւ Մատ. Հայկ. Թրգմ. էջ 664:
6. -- Սողոմոն Վանահայր Մաքենոցաց (696-701). Ստեփանոս Օրբէլեանի համաձայն Մաքենոցաց վանքին վանահայրը Սաղոմ (Սողոմոն) «յօրինեաց զպայծառացուցիչն տօնից տէրունականաց եւ զյիշատակս մարտիրոսաց զՏօնականն ի 150 թուին Հայոց» (701) (Պատմութիւն Նահանգին Սիսական, 1859, Փարիզ, էջ 175): Մխ. Այրիվանեցի թէեւ 696 թուականին դիմաց դրած է «Հայր Սողոմոն արար զՏօնականն ի Մաքենիս» (Պատմ. Հայոց, Մոսկուա, 1860, էջ 51), բայց թուականները ոստումներով նշանակելու իր դրութեան համաձայն 701 ալ կրնայ ըլլալ:
Հ. Ղեւոնդ Ալիշան, յիշելէ ետք Սողոմոն Վանահօր կազմած Տօնականը, կ՚աւելցնէ «ասկէ համառօտուած կամ քաղուած գիրքն՝ Տօնականի Ձագ կոչուած է. նոյն Տօնականն կոչի եւս Տօնանամակ, եւ աւելի յաճախ համառօտութեամբ Տօնամակ» (Շնորհալի եւ պարագայ իւր, Վենետիկ, 1873, էջ 30-31): Իսկ ուրիշ տեղ մը Տօնականի կազմութեան ժամանակին մասին կը յայտնէ հետեւեալ կարծիքը. «Ութերորդ դարու առաջին տարիներուն (իբր 701-10), սկսած կ՛երեւի այս գործս, եւ աւարտած իբր 747 կամ 750 ըարւոյն» (Տես Հայապատում, էջ 75):
7. -- Արտաւազդ Վանահայր Երաշխաւոր վանքին (Արծկէ) յօրինեց Վահան Գողթնացիի վարքը (+ 738):
8. - Յովհաննէս Բժիշկ (Թ. դար). -- Սուրբ Դիոնեսիոսի Պատմութիւնը յունարէնէ հայերէնի թարգմանած է ՅԻԹ (=880) թուականին. (Պատմ. Հայ Հին Դպրութեան, Վենետիկ, դ. տպ. 1932, էջ 530):
9. -- Գագիկ Վարդապետ (Թ-Ժ. դար). - Սողոմոն Վանահայրէն յետոյ Գագիկ Վանահայրն է որ զբաղած է Յայսմաւուրքի ճոխացման գործով. «Յորում ժամանակի պայծառանայր առաքինութեամբ Հայր Գագիկ՝ առաջնորդ ուխտին սուրբ Ատոմայ, որ զյիշատակ մարտիրոսացն միայարեալ ի գիր որ Ատոմայ գիր անունեալ ասի» (Տիեզերական պատմութիւն, Ստեփ. Վրդ. Տարօնեցի, Փարիզ, 1859, էջ 146):
Թերեւս այս Գագիկն է որ իր սարկաւագ Գրիգորին հետ ասորերէնէ հայերէնի թարգմանած է սուրբ Մարութայի վարքը (հմմտ. Մատ. Հայկ. Թրգմ. Վենետիկ, 1889, էջ 719):
Ասկէ զատ իրեն կրնանք վերագրել «Պատմութիւն որդւոյ թագաւորին Հոռոմոց, որոյ անուն էր Ներսեհ», վերնագրով գրուածքին թարգմանութիւնը, հիմնուելով Ս. Յակոբեանց Մատենադարանի Թ. 228 ձեռագիր Հարանց Վարքին մէջ նոյն պատմութեան կցուած հետեւեալ տողերուն վրայ. «Ես հայր Գագիկ թարգմանեցի զպատմութիւնս զայս զորդոյ թագաւորաց երկոցունց յասորոց ի մերս, եւ աւանդեցի ուխտի իմոյ եւ ժողովրդեան» (Ցուցակ Ձեռ. Եէմի. Բ. հատոր, 1953, էջ 230): Գագիկի կազմած վկայաբանութեանց հաւաքածոն իբրեւ ուրոյն գործ գտնուած չէ ցարդ (Տես Հայապատում, Հ. Ղ. Ալիշան, էջ 79):
10. Ատոմ Եպիսկոպոս (Ժ. դար). -- Ըստ Օրմանեանի Գագիկէն տարի մը յետոյ - «յաջորդ տարուան մէջ» - «Ատոմ Անձեւացի եպիսկոպոսն ալ աշխատած է նոյն հաւաքածոյին վրայ, եւ շատեր անոր անունէն կը հետեւցնեն Ատոմագիր կոչումը, որ շատ ընդհանրացած ալ չէ» (Ազգպ. յօդ. 673):
Իսկ Ալիշանի համաձայն «Ժ. դարուն վերջերը Ատովմ՝ վանահայրն Վարագայ՝ նոր հաւաքում ըրաւ սրբոց վարուց եւ դասաւորեց հռոմէական ամսոց օրերով. այս պատճառաւ յոմանց իր անուամբ Ատոմադիրք կոչուեցաւ, եւ յոմանց Հոռոմադիր» (Շնորհալի եւ պարագայ իւր, էջ 31): Եթէ Օրմանեանի «յաջորդ տարուան մէջ»ին տեղ «յաջորդ դարուն մէջ» կարդանք, տպագրական վրիպակ մը ենթադրելով, երկու Ատոմները կը մօտենան իրարու եւ կրնան նոյնանալ:1
Ատոմ Եպս. ունի «Ներբողեան ի Ս. Կարապետն Յովհաննէս». -- Զկարապետին մեծի զյիշատակս տաւնելով ...: - Տպ. Հանդ. Ամս., 1987, էջ 521-526, Հ. Ն. Քէօսէեան:
11. -- Տաճար Հայրն Վարագայ (Ժ. դա՞ր) գրած է սրբոց Ատովմանց վկայաբանութիւնը (Հ. Դպր. էջ 569): (Ձեռ. Ս. Յ. Թ. 3152, էջ 354-9):
12. -- Սամուէլ Կամրջաձորեցի (Ժ. դար). -- Ատոմ Անձեւացիին գրեթէ ժամանակակից է Կամրջաձորոյ վանքին վանահայրը Սամուէլ որ «հրատարակեց զՏօնապատճառն ... յետոյ ուրիշ վարդապետք ալ ԺԲ. դարու մէջ՝ շատ բան աւելցուցին ի Տօնապատճառս, կամ նոր ի նորոյ գրեցին եւ հաւաքեցին. անոր համար շատ հեղ իրարմէ կը տարբերին այդ անուամբ գրեանք» (Շնորհալի եւ պարագայ իւր, էջ 31):
13. -- Յովսէփ Կոստանդնուպոլսեցի «Հոռոմ Տօնացոյց»ը, յունական Յայսմաւուրքը, թարգմանած է հայերէնի, Կ. Պոլսոյ մէջ, 991 թուին: Հ. Ն. Ակինեան կը գրէ. «Վիեննայի Մխիթարեան գրադարանը ստացաւ Յայսմաւուրք մը (այժմ Թ. 1058), որ գրուած է 1302ին ի Սեբաստիա: Ան բովանդակութեամբ յունական Յայսմաւուրքն է, նախնական վիճակին մէջ, թարգմանչային Յառաջաբանով եւ Տօներու ցուցակով» (Հանդէս Ամսօրեայ, 1957, էջ 2): Տես նաեւ Ցուցակ Ձեռագրաց Վիեննայի, Բ. հատոր, 1963, էջ 692-714: Կը սկսի Սեպտեմբեր 1 թուականով, այսպէս. «սիմեւոնի Սեւնակեցին յիշատակ Մանդրան ի Հալպ: Սիմէոն էր ի քաղաքէն Անդիոքա Ասորաց ի ժամանակս բարեպաշտ արքային Լեւովնի» (էջ 693): Կ՚արժէ դիտել տալ թէ Ներսէս Կաթողիկոսի ներբողը «Հրեշտակապետացն Միքայէլի եւ Գաբրիէլի» մտած է Յայսմաւուրքիս մէջ (էջ 697): Ձեռագրիս գրիչն է Ղազար քահանայ, օրինակը ստացած է Ստեփանոս քահանայէն (էջ 700):
Յունական Յայսմաւուրքի հայկական քարգմանութենէն օգտուած է Տէր Իսրայէլ իր Յայսմաւուրքը խմբագրելու ժամանակ:
14. -- Գրիգոր Բ. Վկայասէր (+ 1105). -- Յատկապէս վկաներու պատմութւններով զբաղած է Գրիգոր Բ. Կաթողիկոս եւ այդ պատճառով ալ կոչուած է Վկայասէր: Ան զանազան վայրեր շրջելով Բիւզանդիոնէն մինչեւ Երուսաղէմ, հաւաքած է մեր մօտ պակսող վկայաբանութիւններ եւ թարգմանած կամ թարգմանել տուած հայերէնի: «Այս սքանչելի հայրապետս թարգմանեաց բազում ճառս վկայից Աստուծոյ, եւ ճառս ներբողականս ի Յունաց եւ յԱսորւոց» (Կիրակոս, Վենետիկ, 1865, էջ 54):
Վկայասէր ունի ինքնագիր յիշատակարան մըն ալ ուր ի միջի այռոց կ՚ըսէ. « ... ես Գրիգորիս ծառայ Աստուծոյ եւ դիտապետ հայաստան ազգիս, համարձակեալ վասն սիրոյ վկայից Քրիստոսի, յաւելի ի նախակարգեալ տաւնսն հոռոմի ամսոց՝ ընտրեալ ի տաւնամակաց, յոգունց զսակաւս, որ ի բազմաց
------------------------------------------------------------------------
1Դիտել կու տանք որ Ալիշանի Ատոմադիրք եւ Հոռոմադիր կոչումներուն փոխարէն Օրմանեան ունի Ատոմագիր եւ Հոռոմագիր:
անփոյթ էր լեալ: Եւ մեք աշխատեալ զայսպիսի համառաւտահաւաք Տաւնամակս՝ գրեցաք ի պայծառութիւն եկեղեցւոյ. զոր ցանկ ընթերցցի ամենայն ժամու սոսկալի պատարագին ... զոր ոչ գոյր առ մեզ հայ գրով, մեք աշխատութեամբ թարգմանեցաք ի յունականէն ի մերս գիր եւ բառ» (Ալիշան, Հայապատում, էջ 351): -- Դիտել կու տանք որ Վկայասէր իր այս յիշատակարանին մէջ կ՚ըսէ «թարգմանեցաք ի յունականէն» բայց ոչ «յԱսորւոց»»
Հոս կը դնենք իրեն պատկանող կամ վերագրուող թարգմանութիւններուն ցանկը, որչափ որ կարելի է քաղել աստ անդ տպուած յիշատակարաններէ:
ա). Վկայաբանութիւն Սրբոյն Գէորգայ Զօրավարին (Յունարէնէ): «Թարգմանեաց ի Հոռոմոց ի Հայս սբ. քահանայապետն Հայոց Մեծաց Գրիգորիս Վկայասէր, զոր եւ պսակակից արասցէ սրբոյ վկային, աղօթիւք ամենայն սրբոց». (Ձեռ. Ս. Յ. Թ. 1դ էջ 923, նաեւ Թ. 154, դ. հատոր, էջ ՌՋԽԵ, ա. սիւնակ):
բ). Վարք եւ քաղաքավարութիւն սրբոյ հօրն մերոյ Գրիգորի Աստուածաբանի Նազիանզու եպիսկոպոսի, զոր գրեաց քահանայն1 Գրիգոր Կեսարու Կապադովկեցւոց եկեղեցւոյն (Յ.): Կար. 920 հէ «Հրաշփառ Տօնական»: Նաեւ Սիւրմէեան, Ց. Երուսաղէմի, էջ 7 (24): Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 3152, էջ 194-223:
գ). Վկայաբանութիւն սրբոյն Ստեփանոսի Հռովմայ Հայրապետի եւ որոնց ընդ նմա (թ. 1100, Յ.): «Յամին հինգհարիւրորդի քառասներորդի իններորդի թուականութեան Հայոց թարգմանեցաւ պատմութւնս հանդերձ այլ բազում ներբողական եւ վկայական ճառիւք ի յունականէն ի մերս ի ձեռն սուրբ քահանայապետին Աստուծոյ տեառն Գրիգորիսի Հայոց Կաթողիկոսի». -- Կար. 916 իէ:
դ). Վկայաբանութիւն սրբոցն Ղամպէոսի եւ Ղամպէուհւոյ ճգնազգեաց վկայիցն Քրիստոսի (Թ. 1103, Յ.): Յջշտ. էջ 287:
ե). Վարք սրբոյն Գենարիոսի Եպիսկոպոսին Բենաբենտայ քաղաքի:
զ). Պարասկեւեայ Կուսի (Յ.)-- «թարգմանեցաւ ի յունականէ ի մերս ի ձեռն սրբազան եւ վկայից սիրողին տեառն Գրիգորի Կաթողիկոսի Հայոց» (Յիշ. Ձեռ. էջ 277, թ. 132):
է). Լաւրենտի եւ Ագրիպպայ:
ը). Եւտոքսեայ եւ Ռամելայ: (Յ.). -- 1092 թուին, ի Մելիտինէ. Ձ.Ս.Յ.Թ. 1գ. էջ 424:
թ). Վկայաբանութիւն Վառվառեայ եւ Յուլիանեայ: -- «զԹարգմանող եւ զյաւրինող զպատմութեան սրբոց վկայիցս՝ զտէր Գրիգորիս Հայոց Կաթողիկոս յիշեսջիք ի սրբամատթյց յաղաւթս ձեր» (Յիշտ. Ձեռ. էջ 276, թ. 130):
ժ). Վարք սրբոյ հօրն Ոնոփրիոսի:2
-----------------------------------------------------------------------------
1Տես օտար հեղինակներ
2Ասոր վերջը գտնուող յիշատակարանը կ՚ըսէ. «Զնորոգող եւ զթարգմանիչ սրբոյ պատմութեանս զտէր Գրիգոր Հայոց Կաթողիկոս յիշեսջիք ի Քրիստոս: Եւ թարգմանեցաւ ի թուականութեանս Հայոց ՇԾԹ ամին յաշխարհիս Եգիպտացւոց ...»: Յիշեալ թուականին Վկայասէր մեռած էր, այդ պատճառաւ Զարբհանէլեան հաւանական կը համարի որ Վկայասէրի քեռորդին ըլլայ թարգմանիչը (Մատ. Հայկ. Թրգմ. էջ 542): Իսկ Ալիշան հաւանական կը նկատէ ՇԾԹ.ի տեղ կարդալ ՇԺԹ. (Շնորհալի եւ պարագայ իւր, էջ 33). Ս.Յ.Թ.228 Հարանց վարքն ալ ունի ՇԾԹ. (Թղ. 299բ.):
ժա). Ներբողեան ասացեալ պատմագրաբար ի սուրբն Յովհաննէս Կարապետն եւ Մկրտիչ Յիսուսի Քրիստոսի եւ ի կաքաւումն Հերովդիադայ ... թարգամանեալ տեառն Գրիգորիսի Հայոց Կաթողիկոսի, որ է վկայասէրն (Տես Մատ. Հայկ. Թրգմ. էջ 459, Կար. Թ. 918 ԺԳ.): Ձեռ. Ս. Յ.Թ. 1բ. էջ 490:
ժբ). Վարք Յովհաննու Ոսկեբերանի. թարգմանած է օժանդակութեամբ յունազգի Թէոփիստէի, եւ Մատթէոս Եպիսկոպոսի, որ իր՝ Վկայասէրի աշակերտն էր (Հմմտ. Մատ. Հայկ. Թրգմ. էջ 616-617):
ժգ). Պատմութիւն Սրբոյն Մամասայ. -- «Յաւրինեցաւ ճառ պատմութեան սրբոյ վկայիս Մամասայ, մասնաւոր ինչ ըստ հնոց աւրինակաց եւ բովանդակն ըստ նոր թարգմանութեան սրբազան կաթողիկոսին Հայոց Մեծաց, Տեառն Գրիգորիսի Վկայասիրի» - Ձեռ. Ս. Յ. Թ. 1գ, էջ 218: Յիշտ. Ձեռ. էջ 273, թ. 129:
ժդ). Վկայաբանութիւն Փոտինոսի եւ Անիկտոսի. -- «Զթարգմանող պատմութեանս զտէր Գրիգորիս Կաթողիկոս Հայոց յիշեսջիք ի Տէր» -- Ձեռ. Ս. Յ. Թ. 1բ էջ 916-931:
ժե). Պատմութիւն վարուց Եփրեմի վարդապետի խորին Ասորւոյ, զոր թարգմանեաց յԱսորոց ի մերս կաթողիկոսն Հայոց Գրիգորիս Վկայասէր, ի թուականին Հայոց ՇԾ (1101). -- եւ արդ յուսացեալ ի զաւրութիւն Միածնի Որդւոյն Աստուծոյ ...: Ձեռ. Ս. Յ. Թ. 74, էջ 547-614:
Ալիշան ալ «10 կամ 15 հատի ներքեւ» գտած է «Գրիգոր Վկայասէրի յիշատակարան» (Շնորհալի եւ պարագայ իւր, էջ 32): Տես նաեւ Սիոն, 1967, էջ 430-432:
Անշուշտ այսքանով չի վերջանար Վկայասէրի թարգմանութեանց շարքը: Օրմանեան կը գրէ. «Պէտք է Յայսմաւուրքէ դուրս ճառընտիրներու մէջ ցրիւ գտնուող վկայաբանութիւններուն եւ տէրունական տօներու ճառերուն թէ ոչ բոլորը, գոնէ մեծամասնութիւնը Վկայասէրին վերագրել» (Ազգպ. յօդ. 881): Սակայն դիտել կու տանք որ Վկայասէրէն յետոյ եղածեն ուրիշներ, որոնք նոր թարգմանութւններ կատարած են եւ այն ոչ աննշան թիւով:
15. Կիրակոս1 Վարդապետ Դրազարկցի, թարգմանիչ (մ. 1127). -- Վկայասէրին երկար տարիներ գործակցող այս վարդապետը կ՚իմացնէ մեզի որ «Վկայասէրն 46 ս. հայրապետաց տօն կարգեր էր, որոց վրայ ինքն յետոյ աւելցուց 30 ալ, եւ եղաւ 76, իսկ ս. վկայից թիւը չի յիշեր, որ հարկաւ շատ աւելի պիտի ըլլայ» (Շնորհալի եւ պարագայ իւր, էջ 32):
Կիրակոս Վարդապետն ալ ունի ր յիշատակարանը կցուած Վկայասէրի տողերուն, որուն մէջ «քառասուն եւ վեց տօն սուրբ հայրապետացն կարգեաց, եւ երեսուն ես տրուպս յաւելի, որ լինի եւթանասուն եւ վեց», հատուածին մեր կողմէ ընդգծեալ բառին համար լուսանցքի ծանօթութիւնը մը իրաւամբ նկատել կու տայ, «Գուցէ պէտք է սուրբ հայրապետն կարգեաց» (Տես Հայապատում, Ալիշան, էջ 352, հմմտ. նաեւ աստ էջ 42):
16. Յովհաննէս Սարկաւագ Վարդապետ (+ 1129). -- Յայսմաւուրքի տոմարական դրութիւնը կարգաւորեց Յովհաննէս Սարկաւագ Վարդապետ
---------------------------------------------------------
1Կիւրոս ըստ Ուռհայեցիի, էջ 460 (հմմտ. Ազգպ. էջ 1348)
1116-ին: Ան սահմանեց Յայսմաւորքի հաստատուն տարի մը, որ կը սկսի 11 Օգոստոսին հին տոմարով եւ 24 Օգոստոսին նոր տոմարով: Սարկաւագադիր կարգին համաձայն տօները անշարժ կը մնան, ինչպէս յոյներուն եւ լատիններուն մօտ: Չորս տարին անգամ մը նահանջն ալ կայ, բայց մէկ օր փոխանակ փետրուարի վերջը աւելցնելու, կը դրուի Աւելեաց հինգ օրերուն վրայ: (Հմմտ. Ալիշան Յուշիկք, էջ 79-80):
17. -- Գրիգոր Գ. Պահլաւունի (+1166). -- Զարբհանէլեանի համաձայն Գր. Պահլաւունի «Վկայասէրին պէս՝ սրբոց վկայաբանութիւններն ալ կարգի դնելու աշխատեցաւ, եւ սահմանեց որ ամէն մէկուն տօնին նախընթաց օրը անոնց վարքը կարդացուի, անոր համար ոմանք զինքը փոքր վկայասէր կոչեցին» (Պատմ. Հայ Հին Դպրութեան, Վենետիկ, 1932, էջ 619):
18. -- Ս. Ներսէս Շնորհալի (+1173). -- Կիրակոս պատմիչ կը վկայէ թէ Շնորհալի «թարգմանեաց եւ բազում ճառս վկայիցն Աստուծոյ» (էջ 65): Մեզի ծանօթ են հետեւեալները միայն.
ա) Վկայաբանութիւն սրբոյն Սարգսի եւ Որդւոյ նորա Մարտիրոսի (թ. 1158)1
բ) Վարք Տարագոսի եւ Պրոբոսի (թ. 1157):2
գ) Վարք սրբոյն Պարսամու Միայնակեցի:3 (թԿ. 1137, Ասորերէնէ):
Թարգմանուած է Մելիտինէի մէջ:
դ) Մաղթանք առ սուրբ Հրեշտակապետսն Գաբրիէլ եւ Միքայէլ եւ առ ամենայն զօրսն երկնաւորաց ինն դասուց (թ. 1162: -- 1730 էջ ՃԿԷ. 1833 Յլծ. էջ 39):
19. -- Ներսէս Լամբրոնացի (+ 1197). -- Ճառ ի վերափոխուն Ս. Կուսին ) (1834, Բ. էջ 81):
20. -- Գրիգոր Սկեւռացի (+ 1230՞). - Լեւոն Ա. Թագաւորի հրամանով թարգմանած է Նիկիոյ Յովհաննէս Արքեպիսկոպոսին թուղթը «զոր գրեաց առ երանելին Զաքարիա Կաթողիկոսն Հայոց» (1834, Ա. էջ 10):
21. -- Տէր Իսրայէլ (+ 1249). -- Աւգերեան Հայոց Յայսմաւուրքին երկրորդ տեսակը կը համարի Տէր Իսրայէլի օրինակը, որ յունաց եկեղեցական տարեգլուխէն սեպտեմբերէն չի սկսիր, այլ Յունուար ամիսէն, «առընթեր դնելով եւ զամսագիր հայերէն ըստ անշարժ հաշուի Սարկաւագ Վարդապետին կամ Յայսմաւուրաց ...: Իսկ շարադրութիւն պատմութեան վարուց սրբոց՝ է նոյն ընդհանրապէս ընդ առաջնոյն, այլ առաւել հարթ եւ հայկաբան. եւ ուրեք ուրեք գեղեցիկ համառօտեալ. եւ յաւելուած իւր յընթացս սրբոցն յունաց՝ է տօն եւ վարք սրբոցն հայոց, վայելուչ ոճով, մինչ զի երանի թէ այս օրինակ լինէր հանդիսացեալ յազգին՝ փոխանակ օրինակի Խլաթեցւոյն, յորոյ ի ձեռս չերեւի անկեալ օրինակս տէր Իսրայէլի» (Լ. Վարք Սրբոց, հատոր ԺԱ. էջ հգ-հդ.):
----------------------------------------------------------------------------
1Ասորերէնէ թարգմանուած է Միխայէլ անուն հայագէտ ասորի քահանայի մը կողմէ, իսկ Շնորհալի յղկած է հայերէն շարադրութիւնը:
2Յունարէնէ թարգմանուած է Կոստանդին քահանայի ձեռամբ եւ յղկուած Շնորհալիի կողմէ:
3«Թարգմանեալ ի Գր. քահանայէ եւ յետոյ հայկաբանեալ ի Ն. Շնորհալւոյ» (Մատ. Հայկ. Թրգմ. էջ 725: - Ձե. Ս. Յ. Թ. 3152, էջ 255-6):
Աւգերեանի այս իղձը իրագործուած է 20 տարի ետք, երբ Պոլիս Յայսմաւուրքի նոր տպագրութեան առթիւ իբր գաղափար ընդունուած է Տէր Իսրայէլի օրինակը, փոխանակ նախորդ տպագրութեանց որոնք Ծերենցի օրինակէն կատարուած էին: Այդպէս հաւատացած էին 1834-ի հրատարակիչները. սակայն նոր քննութւններ ցոյց տուած են որ բուն Տէր Իսրայէլի օրինակը չեն ունեցած անոնք ձեռքի տակ, այլ Անաւարզեցիի խմբագրածը (հմմտ. Բազմավէպ, 1949, էջ 64հ.):
Վենետիկեան այդ Յայսմաւուրքի յիշատակարանէն կը հասկցուի որ Տէր Իսրայէլ՝ Վանական Վարդապետի (+ 1251) յանձնարարութեամբ գործի ձեռնարկած է, իսկ Վանականին ալ գրգիռ եղած է Խաչենի իշխան Ջալալ Դաւլայի (+1261) խնդրանքը (հմմտ. Աւգերեան, Լ. Վարք Սրբոց, հատոր ԺԱ. էջ հդ.):
Սակայն P. Peeters դիտել կու տայ թէ ձեռագիր այդ Յայսմաւուրքը օրինակուած է 1427ին, Վանական Վարդապետի փուականէն մօտ երկու դար յետոյ. իսկ ատկէ դուրս չկայ աղբիւր մը, որ մեզի տեղեկութիւն մը տայ Տէր Իսրայէլի մասին. եւ կ՚եզրակացնէ թէ ան շինծու անձ մըն է(հմմտ. էջ 18-20):
Հոռոմոսի վանքի մէկ արձանագրութեան մէջ, Յովհանէս Ցխիկ, 1251ին, կը յայտնէ թէ իր հալալ արդեամբք գրած «մարտիրողոք»ը նուիրած է նոյն ուխտին: Այդ մարտիրողոք=Յայսմաւուրքը ըստ ամենայն հաւանականութեան Տէր Իսրայէլի խմբագրածն էր:
22. -- Կիրակոս Վրդ. Արեւելցի (+ 1272).-- Յայսմաւուրքը վրայ կարեւոր յաւելում մը կատարող այս վարդապետի մասին հետեւեալ ծանօթութիւնները կը գտնենք Զարբհանէլեանի մօտ. «Կիրակոս պատմիչն ժամանակակից եւ գրեթէ հայրենակից ալ է Կիրակոս Արեւելցի վարդապետն, հեղինակ կամ հաւքող Յայսմաւուրք գրոց, որոյ համար կ՚ըսէ ինքն. «ի միասին հաւաքեցի զտօն սրբոցն Աստուծոյ ըստ իւրաքանչւր յիշատակի աւուրց. գրեցի եւ պատմութիւնս նոցա, որոց ոչ էր եդեալ ի գիրս Յայսմաւուրացն, եւ խառնեցի ընդ նախակարգսն ... եւ եղեւ իրակութիւնս այս ի թուին ՉԺԸ (1269) յաշխարհիս Կիլիկեցւոց, ի Սիս մայրաքաղաքի, ի թագաւորութեան Հեթմոյ, եւ յառաջին ամի իշխանութեան որդւոյ նորին Լեւոնի, ի վաթսուն եւ վեց ամի կենաց պանդխտութեան մերոյ: Եւ ճառքն որ յաւելաք մեք ընդ հինն խառնեալ, հարիւր եօթանասուն» (Պտմ. Հայ Հին Դպրութեան, Վենետիկ, 1932, էջ 751-752: Հմմտ. Արարատ, 1905, էջ 734):
Իսկ ասկէ տարիներ առաջ գրուած ուր յիշատակարանի մը մէջ կը կարդանք հետեւեալ կարեւոր տեղեկութւնները. «Համարձակեալ ես նուաստ ծառայ ծառայիցն Քրիստոսի Կիրակոս Վարդապետ, ի թուականին Հայոց ՉԲ. (1253-4) աշխատեալ յաւելի ի նախակարգեալ Տօնապատճառս՝ ճառս համառօտս հարիւր եւ երկոտասան, հաւաքեալ յաստուածաշունչ գրոց, ի պայծառութիւն կաթողիկէ եկեղեցւոյ եւ մեզ տօնողացս ի բարեխօսութիւն .. : Զիղձս եւ զփափագ արտասանութեան այսմ (երկու) սուրբ վարդապետք լցին, Վահրամ եւ Ստեփաննոս, զի գրեսցին ի գիրն կենաց, զոր սկսաք ի վանքն Կողայ» (Ալիշան, Հայապատում, 1901, Ա. էջ 107):
Ալիշան Կիրակոս Արեւելցի պատմիչին կու տայ Յայսմաւուրքի կարգաւորման աշխատանքը. «Կիրակոս Վ., Նոյնպէս Արեւելցի եւ Պատմիչ, որ աստանօր (ի Սիս) յանգ եհան զՅայսմաւուրս իւր եռեմեաւ յառաջ քան զմահն» եւն. (Սիսուան, էջ 224 . -- հմմտ. նաեւ Հայապատում, էջ 107): Իսկ Կիրակոսի պատմութեան Վենետիկեան հրատարակութեան Յառաջաբանը գրողը պատմիչէն տարբեր Արեւելցի մը կը համարի Յայսմաւուրքի յօրինողը. «կիւս գրուած մեծ եւ կարեւոր են Յայսմաւուրքի Կիւրակոսի Արեւելցոյ, որ ոչ լոկով անուամբնեւ հայրենեացն կոչմամբ մերձաւոր գտանի մերումս, այլ գոգջիր եւ կենացն ժամանակաւ. զի յօրինեալ է դուրա զգիրս Յայսմաւուրացդ յամի 1269 եւ ի վաթսներորդի վեցերորդի ամի կենաց իւրոց. այլ ի Սիս քաղաքի թագաւորութեան Կիլիկեցւոց: Եւ զի ոչ այլ ոք՝ եւ ոչ մեք ասեմք Գանձակեցւոյն զգործս զայս, այլ առ հանդիպակցութեան անուանն եւ ժամանակին եւ աշխարհին՝ ոչ խղճեցաք յիշումն առնել առ տեղեաւս» (էջ Ժ):
Օրմանեան ալ երկու Կիրակոսներ կը զատէ Զարբհանալեանի հետեւելով (Ազգպ. յօդ 1167):
Նոյն կարծիքը կը պաշտպանէ նաեւ P. Peeters, Արեւելցի Կիրակոս Վարդապետի վերոգրեալ յիշատակարանը մէջ բերելէ յետոյ (Analecta Bollandiana, T. XXX (1911), էջ 16):
Մեզի անհաւանական կը թուի միաժամանակ գոյութւնը երկու Արեւելցի, կամ Գանձակեցի, Կիրակոս Վարդապետներու: Հետեւաբար պիտի նախընտրէինք նոյնացնել զանոնք Սիսուան հեղինակին յետ: Մեր կարծիքին նպաստաւոր կը նկատենք Կիրակոս Վարդապետի կողմէ իր տարիքին երկիցս յիշատակութիւնը: Պատմութեան մէջ ան կը գրէ. «եւ յորամ եղեւ այս գծագրութիւնս՝ որ յայսմ վայրի, ի վեցհարիւր իննսուն թուականին հայոց ... եւ ի ժամանակի կենաց մերոց՝ ամս քառասուն պակաս կամ աւելի» (էջ 151-2): Իսկ Յայսմաւուրքի յիշատակարանին մէջ կ՚ըսէ. «եւ եղեւ իրակութիւնս այս ի թուխս ՉԺԸ. ... -- ԿԶ. ամի կենաց պանդխտութեան մերոյ ...»: Ուրեմն Կիրակոս ըստ վերջին հաշուին ծնած է (718+551=1269-66=)1203ին: Հետեւաբար 1241ին պիտի գրէր թէ ինքը քառասուն տարեկան էր «պակաս կամ աւել»: Նմանապէս նոյնացման ի նպաստ կու գայ նաեւ այն տեղեկութիւնը զոր կը գտնենք Աւգերեանի մօտ (Լ. Վարք սրբոց, ԺԱ. էջ հզ.), որուն համաձայն «ի Սեպտ.ը. կայ այսպիսի յիշատակարան. «ԶԿիրակոս Վրդ. Արեւելցի՝ ի Վանաց Գետկցի, զյարմանիչ եւ զլուսաւորիչ այսմ կտակիս» եւն:
Աւգերեան չէ տեսած Կիրակոսի Յայսմաւուրքը այլ տեսնողէ մը տեղեկութիւններ առած է: Իր դասակարգութեան մէջ երրորդն է այն: Կիրակոսի Յայսմաւուրքը կը սկսի Նաւասարդի 1էն (Օգոստոս 11):
23. -- Դաւիթ Երէց Բալուեցի, (1290). -- Գրած է Գրիգոր Վրդ. Բալուեցիի եւ իր երկու ընկերներուն նահատակութեան պատմութւնը. -- Ձեռ. Յայսմաւուրք Ս.Յ.Թ. 66 էջ 747-752: ՀԱյոց Նոր Վկաները, Վաղարշապատ, 1902. Ա. էջ 75-84:
24. Գրիգոր Է. Անաւարզեցի (+ 1307). -- Կղեմէս Կալանոս կը գրէ թէ Անաւարզեցի «բազում պատմութիւն սուրբ վկայից թարգմանեաց ի Հռոմայեցւոց, ի Յունաց եւ յԱսորոց ի մերս» (Ա. հատոր, էջ 419): Ըստ Օրմանեանի «անշուշտ անկէ մնացած պիտի ըլլան Յայսմաւուրքի մէջ անցած լատին սուրբերու յիշատակները, զոր օրինակ Ամբրոսիոս Մեդիոլանեցի (Յաւ. Բ. 275), Գրիգոր Հռոմայեցի (Յաւ. Ա. 117), Դորոթէոս Տիւրացի (Յաւ. Ա. 243), Եօթներորդ Ժողով (Յաւ. Բ. 165), Լաւրենտիոս եւ Քսեստոս Հռոմայեցիք (Յաւ. Բ. 72) եւ ուրիշներ» (Աղգպ. յօդ. 1206):
Ալիշան կը կարծէ թէ Անաւարզեցի Յայսմաւուրքը յօրինած է իր կաթողիկոսութենէն առաջ եւ կ՚աւելցնէ. «զատ յայլոց ներբողինից յեռեալ է Գրիգորի ի կարգի Յայսմաւուրացն՝ յամսամուտն նեյեմբերի՝ զիւր յօրինեալ երկար Դրուատ Գովեստի զԱմենայն Սուրբս, արարեալ ի խնդրոյ մեկենասի իւրոյ՝ Բ. Հեթմոյ, ի հինգերորդ ամի իշխանութեան նորին (1193)» (Սիսուան, էջ 241):
Անաւարզեցի իր նախաբանին մէջ կը յայտնէ թէ լատինները Ամենայն Սրբոց տօնը կը կատարեն նոյեմբեր մէկին եւ ինք անոնցմէ ընդունած է, մինչ յոյները կը տօնեն Հոգեգալուստի յաջորդ կիրակին (1834, Յլծ. էջ 41 «ի Գրիգորէ Կաթողիկոսէ»):
Ալիշանի համաձայն Անաւարզեցի ունի նաեւ ուրիշ ճառ մը «ի Ծնունդ Ս. Աստուածածնի» (Հայապատում, էջ 119):
Ըստ Գ. Գր. Սարգսեանի Անաւարզեցին Յայսմաւուրքի բովանդակութենէն աւելի «ուշադրութիւն դարձուց տօներու կարգաւորութեան. Աւետում, Ծնունդ, Յայտնութիւն, Տեառնընդառաջ եւ ուրիշ տօներ, յոյն եւ հռոմէական եկեղեցեաց նման՝ կապեց ամսուն օրուան հետ, 25 Մարտ, 25 Դեկտեմբեր, 6 Յունուար, եւ Փետրուար 2ին» (Բազմավէպ, 1949, էջ 59-60): Ատով Անաւարզեցիի Յայսմաւուրքը յիրաւի կը դառնայ քննադատելի եւ խորշելի, քանի որ Հայ եկեղեցւոյ հնաւանդ սովորութիւնները կ՚ուզէր խախտել եւ խանգարել:
Անաւարզեցիի Յայսմաւուրքը կը սկսի Սեպտ. 1-էն:
25. Մովսէս Երզնկացի (+ 1323). -- Սրբոց վարքերու վերաբերեալ աշխատութիւն մը կատարողներու կարգին կրնանք յիշել նաեւ Երզնկացի Մովսէսը, որուն մասին Ալիշան կը գրէ համառօտակի. «Սա այլ ԺԳ. դարու վերջերը կերպով մի նման Անաւարզեցւոյն գիրք մի հաւաքեր է Ոսկիփոր կոչելով, յորում թէ ճառական եւ թէ պատմական բանք կան, շատն Սրբոց վարուց վերաբերեալ, որոց թէ ոչ բոլորովին յօրինող՝ այլ գոնէ յերիւրող եւ յարմարողն է» (Հայապատում էջ 119):
26. -- Դաւիթ Եպս. Չմշկածագի գրած է 1403ին նահատակուած Չմշկածագցի Յովհաննէս քահանայի վկայաբանութիւնը -- Աղգպ. յօդ. 1391: Ձեռ. Ս. Յ» Թ. 1918 էջ 855: -- Տպ. 1730, էջ ՆՀԳ (473):
27. -- Գրիգոր Տաթեւացի (+ 1409). -- Յայսմաւուրքի 1730-ի տպագրութեան մէջ Ոսկեբերանէն առնուած Խաչի Գովեստին ներքեւ (էջ հ) աւելցուած են երկու հարցումներ, վերցուած Հարցմանց Գիրքէն (էջ 616):
28. -- Դանիէլ Վրդ. Մեծոփեցի (1411՞). -- Գրած է Մխիթար Սասնեցիի (1260-1337) կեանքը, զոր սրբագրած է Գրիգոր Վրդ. Ծերենց, եւ ներմուծած Յայսմաւուրքի մէջ (Յայսմ. Փետր. 11): Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 66, էջ 624-631:
29. -- Գրիգոր Վրդ. Խլաթեցի Ծերենց (+ 1425) Թովմա Մեծոփեցի Պատմիչ «յոյժ տօնասէր եւ պատուող սրբոց» կ՚որակէ Խլաթեցին եւ կը յայտարարէ «մինչ զի ոչ եղեալ է եւ լինելոց է»: Յիսուն տարի շարունակ գիշեր ցերեկ գիր գրած է «անհանգիստ տքնութեամբ»: Որոնց կարգին անշուշտ «եւ զգիրս սրբոց մարտիրոսաց եւ վկայիցն՝ որ կոչի Յայսմաւուրք սակաւաբան եւ անվթար շարագրեալ ի սրբոց հնոց եւ նորոց վարդապետացն ...» (Ալիշան, Հայապատում, էջ 562): Խլաթեցին Յայսմաւուրքի նոր խմբագրութիւնը կատարածէ 1401 թուին:
Յիշատակագիր մը, Վրթանէս կրօնաւոր, 1491ին Ուրծայ Անապատին մէջ գրած իր Յայսմաւուրքին մէջ սապէս կ՚ըսէ Ծերենցի մասին. -- «Աստուածահաճոյ վարդապետն՝ Գրիգոր Ծերենցն՝ մեծաւ աշխատութեամբ իբրեւ զմեղու ժրաջան գտեալ՝ յԱստուածաշունչ գրոց մեկնչաց, ի Տօնական գրոց, ի Գաւազան գրոց, ի Հարանց վարուց, ի մարտիրողոք գրոց, զոր եւ յինքենէ նորահրաշ պատմութեամբք սրբոց, եւ զարդարեաց զամենայն տօնս տէրունական, զաւետացն, զծննդեան, զտեառնընդառաջին, զարարչութեան աւուրքն, զայլակերպութեան, զԱստուածածնին, զսուրբ Խաչին, եւ զԽաչ Գիւտին, եւ զամենայն տօնս Սրբոց զարդարեաց» (Աւգերեան, Լ. Վարք Սրբոց, ԺԱ. էջ հը):
Խլաթեցւոյն Յայսմաւուրքը Աւգերեանի դասակարգութեան մէջ կ՚ըլլայ չորրորդը եւ վերջինը:
Ծերենցի Յայսմաւուրքն ալ կը սկսի Նաւասարդի 1ին, նման Կիրակոս Արեւելցիի յօրինածին:
Ն. Ադոնց սապէս կը դասաւորէ Յայսմաւուրքի յաջորդական խմբագրութիւնները.
Ա. -- Տէր Իսրայէլի -- 1240-ին
Բ. -- Կիրակոս Արեւելցիի -- 1269-ին
Գ. -- Գրիգոր Անաւարզեցիի - 1295-1306-ին
Դ. -- Գրիգոր Խլաթեցիի -- (+1425)
Ըստ Paul Peeters-ի Ծերենցի խմբագրած Յայսմաւուրքը թէեւ լեզուական տեսակետէ նուազ ուղիղ է եւ ծիսական գործածութեան նուազ յարմար, սակայն աւելի հետաքրքրական է պատմաբանին համա (հմմտ. Analecta Bollandiana, էջ 26):
6. Յայսմաւուրքի Ձեռագիրներ. -- Ձեռագիր Յայսմաւուրքներ կը գտնուին գտնուին բաւական մեծ թիւով, եւ կը ներկայացնեն չորս տարբեր խմբագրութիւններ:
Ա. Տէր Իսրայէլի (+ 1249). -- Սկիզբ՝ Յունուար:
1) Վենետիկ, թիւ 631, թկ. 1427, օրինակուած ի Տրապիզոն:
2). Երեւան, թիւ 6283, թկ. 1437:
3). Էջմիածին, թիւ 62, թկ. 1471, ,, Կուքի գիւղը:
4). Հալէպ, թիւ 149, թկ. ԺԵ. դա՞ր:
5). Ստանիսլաւ, թիւ 10, թկ. 1579:
6). Էջմիածին, թիւ 1500-1511, թկ.՞:
Բ. Արեւելցի Կիրակոս Վարդապետի. -- Սկիզբ՝ Նաւասարդ 1:
1). Վիեննա, թիւ 219, թկ. 1310՞:
2). Անթիլիաս, թիւ 1, թկ. 1310-1311, օրինակուած Սիս-Ճոխաթ:
3). Պէյրութ, (Հ. Մըսըրեան), թկ. 1313, ,, Սիս:
4). Փարիզ, թիւ 180, թկ. 1316:
5). Երուսաղէմ, թիւ 1822, թկ. 1316, ,, Դրազարկ:
6). Երեւան, թիւ 3658, թկ. 1319՞:
7). Վենետիկ, թիւ 189, թկ. 1435:
8). Երուսաղէմ, թիւ 75, թկ. 1439: Եւ այլն:
Գ. Գրիգոր Անաւարզեցի Կաթողիկոսի -- (1295-1307). -- Սկիզբ՝ Սեպտ. 1 ըստ Յունաց:
1). Վենետիկ, թիւ 710, թկ. 1309, գրուած Օշին Թագաւորի համար:
Ասոր վրայէն կատարուած է, զանազան
փոփոխութիւններով, 1834-ի
տպագրութիւնը, յանուն Տէր Իսրայէլի:
2). Երեւան, թիւ 7529, թկ. 1326:
3). Նիւ Եորք, թիւ 622, թկ. 1348, օրինակուած Սիս, Բ. Հատոր միայն:
4). Վենետիկ, թիւ 402, թկ. 1691, ,, Քարահատ, Գանձակ,
գաղափար ունենալով 1428-44-ին
գրուած ձեռագիր մը:
Դ. Գրիգոր Խլաթեցի Ծերենցի (+ 1425). -- Սկիզբ՝ Նաւասարդ 1:
1). Երուսաղէմ, թիւ 25, թկ. 1435:
2). Վենետիկ, թիւ 279, թկ. 1441:
3). Երուսաղէմ, թիւ 27, թկ. 1463:
4). Վենետիկ, թիւ 143, թկ. 1469, եւ այլն: -- Այս խմբագրութւնը ամէնէն շատ տարածուած է: Տպուած է երկիցս, 1706-in եւ 1730:
7). Յայսմաւուրքի տպագրութւններ. -- Երեք տպագրութիւններ ունինք յաջորդաբար կատարուած Կ. Պոլսոյ մէջ, 1706, 1730, եւ 1834 թուականներուն:
Յայսմաւուրքի 1730-ի տպագրութեան մէկ յիշատակարանին մէջ կը կարդանք. «ես նուաստ ոգի Միքայէլ վարդապետս արեւելցի, ի գաւառէն Գողթնեաց, եւ ի գերագով վանից սրբոյն Թումայի առաքելոյն որ յԱգուլիս, աշխատեցայ ի վերայ Յայսմաւուրքիս եւ հաւաքեցի զանուանս սրբոց Աստուծոյ՝ ըստ այբուբենից դասաւորութեանց»:
Ինչպէս վերը տեսանք Յայսմաւուրքի ձեռագիրները հետզհետէ ճոխացան նորանոր յաւելումներով. բայց ձեռնհասներու կարգին «նաեւ անփորձներ ձեռք խառնած եւ յարմար անյարմար մասեր խճողած են անոր մէջ», ինչպէս կը տեսնուի յետնագոյն ձեռագիրներու, եւ անոնց հետեւողութեամբ 1706-ին եւ 1730-ին Կոստանդնուպոլիս տպուած օրինակներուն վրայ, «որ բաւական զտուեցաւ 1834-ի նոր տպագրութեան մէջ» (Ազգպ. յօդ. 673):
Վերջին 1834-ի տպագրութեան ճակատը կը կարդանք «ըստ կարգի ընտրելագոյն օրինակի Յայսմաւուրաց Տէր Իսրայէլի»,1 «կամօք եւ հաւանութեամբ ազգային ժողովոյ նորոգսրբագրեալ»: Յառաջաբանէն կը տեղեկանանք թէ ազգ. ժողովը սրբագրութեան գործը յանձնած է Փէշտըմալճեան Գրիգոր Դպրի եւ Չուխաճեան Մատթէոս Վարդապետի, որոշելով նաեւ որ «այսուհետեւ ընթերցուած Յայսմաւուրաց Խլաթեցւոյն աղաւաղեալն բազմօք՝ բարձցի ի սպառ յամենայն եկեղեցեաց եւ ի վանօրէից ազգիս ... եւ փոխանակ նորա ընթերցեալ լիցի Յայսմաւուրս այս» (էջ Բ):
Կ՚արժէ յիշել նաեւ Հ. Մ. Աւգերեանի կրկին հրատարակութւնները՝ մին 12 հատոր փոքրադիր եւ միւսը մեծադիր մէկ հատոր «Լիակատար Վարք Սրբոց», տպուած Վենետիկ, 1810-15: Գրեթէ բոլոր վկայաբանութւինները քննուած եւ նոր խմբագրուած են, հանդերձ ծանօթութւիններով: Նմանապէս «Վարք եւ Վկայաբանութւինք Սրբոց», հատընտիր, երկու հատոր, հրատ. Հ.Ղ.Մ. Ալիշան,
-------------------------------------------------------------------------
1Հրատարակիչները յաջողած են ստանալ Կիլիկիոյ Կիրակոս Կաթողիկոսէն «Տէր Իսրայէլի» Յայսմաւուրքին մէկ ընտիր օրինակը, գրուած մագաղաթի վրայ, Օշին Թագաւորի համար, շ. 1305 թուին: Այդ օրինակին վրայ աւելցուած են կարգ մը վարքեր եւ վկայաբանութւիններ, որոնք կը վերաբերին Տէր Իսչայէլի ժամանակէն յետոյ ապրող սուրբերու (հմմտ. Յառաջաբան, էջ բ.): Իրականութեան մէջ, սակայն, այդ օրինակը ոչ թէ Տէր Իսրայէլի, այլ Գրիգոր Անաւարզեցիի խմբագրութւն մըն է եղած, եւ որ այժմ կը գտնուի Վենետիկ (թիւ 710):
Ըստ Հ. Ն. Ակինեանի այդ հրատարակութեան մէջ կատարուած փոփոխութեանց պատճառով բնագրաքննական-բանասիրական տեսակէտէ «անպէտ է այլ եւս հրատարակութիւնս եւ չ՚արժեր բնաւ նկատի առնուլ ուսումնասիրութեանց ժամանակ» (Նիւթեր Հայ Վկայաբանութեան Ուսումնասիրութեան Համար, Վիեննա, 1914, էջ թ.): Հ. Ակինեանի այս յախուռն վճիռը մեծապէս չափազանցուած է:
Վենետիկ, 1874: Եւ՝ «Վարք Հարանց» երկու հատոր, հրատ. Հ. Ներսէս Սարգիսեան, Վենետիկ, 1855:
8). -- Յայսմաւուրքի ընթերցումը. -- Սուրբերու վկայաբանութիւններուն
հրապարակային ընթերցման հնագոյն յիշատակութիւն մը կը տեսնենք Գ. դարուն վերջերը եւ Դ. ին սկիզբը ապրող Միւռոն Եպիսկոպոսի վարքին մէջ: Հոն կը վկայուի թէ սա «միշտ ընթեռնոյր զնահատակութիւնս ամենայն սրբոցն, եւ անխափան կատարէր զյիշատակս նոցա»: Եւ իր մահէն առաջ ալ կը կանչէ իր աշակերտները եւ եկեղեցւոյ ամբողջ ուխտը եւ կ՚ըսէ. «Պատուէր տամ ձեզ զյիշատակ սրբոցն Աստուծոյ անխափան կատարել: Եւ զպատմութիւն վկայութեանց նոցա ընթեռնուլ իւրաքանչիւր աւուր վկայութեան նոցա: Զի ամենայն սուրբք յաւուր տօնի իւրեանց համարձակութիւն ունին բարեխօսել առ Աստուած վասն տօնողաց իւրեանց» (Յայսմաւուրք, 1730, էջ զճղբ):
«Սրբոյն Աթանասի եւ Սրբոյ Աբբայ Եփրեմի ասացեալ խոստովանութիւն» վերնագրով մեղայագրին մէջ կը կարդանք. «Մեղուցեալ եմ իմ սուրբ կարգիս ... զսուրբ գիրս ոչ կարդալով, քնով դանդաղելով, եւ ի ժամատեղն ծանրանալով, արթուն ոչ կալով, եւ պատմութեան սրբոց միտ ոչ դնելով ...» (Գիրք Աղօթից, Եփրեմ Խուրի, Զ. տպ. Երուսաղէմ, էջ 25-26): Այս տողերէն ալ կրնանք հետեւցնել որ սրբոց պատմութիւնը կը կարդացուէին եկեղեցւոյ մէջ:
Օրմանեան համաձայն հին յիշատակներէ կը հասկցուի որ նախկին դարերուն Յայսմաւուրքը Հայ եկեղեցւոյ մէջ կը կարդացուէր գիշերային ժամերգութեան վերջը, Հարցէն առաջ (հմմտ. Հայ Խօսնակ, 1933, էջ 179): Այդ էր սովորութւինը ԺԷ. դարուն սկիզբը՝ ինչպէս կը կարդանք Մեծ Անապատի Ժամատեղեաց Կարգին մէջ. «... եւ ալելուք ձայնիւ. նոցին զկնի ընթեռնուլ զՅայսմաւուրք, եւ ի վերայ նորա շարական ըստ պատշաճի ճառին, որ ընթերցաւ. եւ զկնի երկու կանոն եւս սաղմոս. զհետ նորին Հարցն իւրովք սարօքն ...»: (Պատմութիւն, Առաքել Վրդ. Դաւրիժեցի, Վաղարշապատ, 1884, էջ 196):
Իսկ նոյն դարու կէսէն վերջ, Կ. Պոլսոյ եկեղեցիներուն մէջ, Յայսմաւուրքը կը կարդային երեկոյին, ինչպէս կը հասկցուի Երեմիա Չէլէպիի հետեւեալ յիշատակագրութիւններէն. «երեկոյին Տէրտէրն ի Սուրբն Նիկողոս գնացեալ եւ զԱյսմաւուրն ընթերցեալ» (Օրագրութւին, էջ 223). «եւ զերեկոյի Ասմաւուրն կարդացի» (Անդ, էջ 236): Այնպէս որ մօտ երկու դար յետոյ Փէշտըմալճեան կրնար գրել. «ի վաղուց անտի յերանելի նախնեաց մերոց սովորութիւն է յամենայն եկեղեցիս Հայաստանեայց՝ նախ քան զերեկոյան ժամերգութիւն ընթեռնուլ զգիրս Յայսմաւուրաց» (Յայսմաւուրք, 1834, Յառաջաբան, էջ Ա.):
Երուսաղէմի արդի սովորութեան համաձայն երեկոյեան ամերգութեան սկիզբը Յայսմաւուրքի ընթերցումէն յետոյ ժամօրհնողը կ՚արտասանէ հետեւեալ մաղթանքը. «Յիշատակն արդարոց օրհնութեամբ եղիցի, մաքուր մաղթանօք սրբոց վկայիցն որոց յայսմ երեկոյիս երանելի վարուց եւ բարի մահուան ճառքն ընթերցան, Քրիստոս Աստուած ընդ մեզ հաշտեսցի եւ սրբոյն Աթոռոյս յիշատակ ընծայողաց ինքն ողորմեսցի»: Նոյնը կ՚արտասանուէր նաեւ Սեւանայ վանքին մէջ փոքր տարբերութիւններով, այսպէս. -- «Յիշատակն ... մաղթանօք եւ բարեխօսութեամբ սրբոցն, որոց այժմ զճառս եւ զպատմութիւնս երանելի վարուց եւ բարի մահուան նոցին ընթերցաք, Տէր Յիսուս, ընդ մեզ հաշտեսցիս եւ սրբոյ եկեղեցւոյս յիշատակ ընծայողաց սիրով գթասցիս»: (Արարատ, 1906, էջ 627):
9). -- Նոր Վկաներ. -- Յայսմաւուրքի վերաբերեալ ծանօթութիւնները ամբողջացնելու համար պէտք է յիշել նաեւ «Հայոց Նոր Վկաները», 115-1843, գիտական հրատարակութիւն, աշխ. Յ. Մանանդան եւ Հ. Աճառեան, Վաղարշապատ, 1903, էջ իդ + 800: Նոյնին «ժողովրդական հրատարակութիւնը» տարի մը առաջ ի լոյս հանուած էր երկու հատորներով, էջք 211 + 328:
|
