Շարական
Մատենագրութիւն
1). Հ. Գաբրիէլ Աւետիքեան, Բացատրութիւն Շարականաց, Վենետիկ, 1814, էջ 807: -- Շարականներու վրայ գրուած կարեւորագույն ուսումնասիրութիւնն է.
2). Սահակ Վրդ. Ամատունի, Հին եւ Նոր Պարականոն կամ Անվաւեր Շարականներ, Վաղարշապատ, 1911, էջ 1906.
3). Յարութիւն Մկրտիչեան, Շարականախօսութիւն, Լոյս, 1905-6.
4). Եղիշէ Արքեպս. Դուրեան, Պատմութիւն Հայ Մատենագրութեան, Երուսաղէմ, 1933, էջ 45-51, Շարականք.
5). Ակադ. Մանուկ Աբեղեան, Հայոց Հին Գրականութեան Պատմութիւն, Գիրք
Առաջին, Երեւան, 1944 -- Հոգեւոր Երգ, էջ 473-507:
6). Բաբգէն Ա. Կթղ., Հայ Մշակոյթը, Հասկ, 1935, էջ 119-132:
7). Սահակ Վրդ. Ամատունի, Շարականների Ուսումնասիրութիւն, Արարատ, 1894, էջ 84 շար.
8). Ստեփանոս Լեհացի. -- Բաղդատութիւն Շարականաց, քառածալ, բոլորգիր,
նոտրագիր -- Ցուցակ Ձեռագրաց Կար. Թ. 364:
9). Պետրոս Վրդ. Կ. Պոլսեցի. -- Շարականի լուծմունք, քառածալ, նոտրագիր,
Ցուցակ Ձեռ. Կար. Թ. 1589. Հմմտ. Լուծմունք Շարականաց, Ձեռ. Ս.Յ.Թ.
87. Սիւրմ. Ցուցակ Երուսաղէմի, էջ 215: Թիւ 203, Պողարեան Ցուցակ, Բ. էջ 187 (առաջին հրատարակութիւն):
10). Վարդան Վրդ. Արեւելցի (Մեծն). -- Բացատրութիւն «Անթառամ ծաղկի». Քարոզ մըն է: Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 2954, էջ 3-24: Տպ. Երուսաղէմ, 1834.
11). Շարականներ, Ն. Աղբալեան, Դասախօսութիւններ Հայ Մատենագրութեան Մասին, Պէյրութ, 1951, էջ 183-196.
12). Հ. Հ. Հ. -- Մատենախօսական Ներսէս Տէր-Միքայէլեանի եDas armenische
Himnariumե գրքին վրայ. Հանդ. Ամս. 1905, էջ 254-56:
13). Երուանդ Տէր Անդրէասեան աշխարհաբարի թարգմանած է շարք մը շարականներ եւ հրատարակած երկու փոքր հատորներու մէջ. Ա. 1902, Կ. Պոլիս, էջք 69: Բ. 1904, Կ. Պոլիս, էջք 163. -- Շարականք Հայ. Ս. Եկեղեցւոյ:
14). Ռոբերտ Աթայան, Խազերի Սիստեմի Ծագման ու Զարգացման Հարցի Մասին, Գիտական Նիւթերի Ժողովածու, թիւ 2, Երեւան, 1950, էջ 37-51:
15). Նիկողոս Թահմիզեան, Մեսրոպ Մաշտոց եւ Հայ Պրոֆեսիոնալ երգարուեստը, Սովետական Արուեստ, 1962, թիւ 5, էջ 15-24:
16). Հ. Ղեւոնդ Տայեան, Պատմական Տեսութիւն Հին Խազերու եւ Երաժիշտներու Շուրջ, Յուսաբեր, ամսագիր, 1947, Նոյմ. էջ 2-7:
17). Ռոբերտ Աթայան, Հայկական Խազային նոտագրութիւնը, Երեւան, 1959, էջ
286.
18). Ասատուր Մնացականեան, Մեսրոպ Մաշտոցը որպէս բանաստեղծ, Բանբեր
Մատենադարանի, թիւ 7, 1964, էջ 125-157:
19). Նիկողոս Թահմիզեան, Մեսրոպ Մաշտոցն ու Հայոց Հոգեւոր Երգարուեստը, Բանբեր Մատենադարանի, թիւ 7, 1964, էջ 161-206.
20). Գ. Ս. Յակոբեան, Շարականների սեռը միջնադարեան հայ բանաստեղծութեան մէջ, Էջմիածին, 11964, թիւ Ժ, էջ 38 շար.
21). Հ.Ս. Ճեմճեմեան, Ձեռագիր շարակնոցները եւ անոնց կանոնները,
Բազմավէպ, 1969, էջ 195-209. 305-312.
22). Նիկ. Թահմիզեան, Հիմնական խազերի միակցութիւնը, Բանբեր Մատենադարանի, թ. 9, 1969, էջ 101-123.
23). N. Tahmisian, եLes anciens manuscrits musicaux armeniens...ե Revue des
etudes armeniennes, tome VII, 1970, p. 267-280.
24). A. Gastoue, թրգ. Հ. Գ. Ոսկեան, Բանախօսութիւն հայ երաժշտական արուեստի պատմութեան վրայ, Բազմավէպ, 1932, էջ 313-20.
25). Ն. Կ. Թահմիզեան, Ներսէս Շնորհալին Երգահան եւ Երաժիշտ, Երեւան, 1973.
26). Ն. Արք. Ծովական, Հայկական Շարակնոցին խմբագրութիւնները, Սիոն, 1977, էջ 58-60.
27). ----------------------, Ս. Ներսէս Շնորհալիի շարականները, Սիոն, 1977, էջ 236-240.
28). Եղիա Մ. Տնտեսեան, Նկարագիր Երգոց Հայաստանեայց Ս. Եկեղեցւոյ եւ
Յաւելուած ... Կ. Պոլիս, 1933.
29). Ն. Թահմիզեան, Անանիա Շիրակացի եւ Յարութեան ԱՁ-ԴԿ ութ
Հարցնակարգերը, Էջմիածին, 1984, թիւ Ե. էջ 25:
Շարական
Ա. Գործածական Շարականներ
Բ. Շարականներու Հեղինակները
Գ. Շարականներու Կանոնը
Դ. Շարականներու Հաւաքումը, Զտումը եւ Կանոնականացումը
Ե. Պարականոն Շարականներ
Զ. Շարականներու Գործածութիւնը Ժամասացութեան մէջ
Է. Շարականներու Եղանակները
Ը. Շարականներու Խազերը
Թ. Շարականներու Երգեցողութիւնը
Ա. Գործածական Շարականներ
Հայ Եկեղեցւոյ գործածած բոլոր շարականները գրուած են ութ ձայներու վրայ եւ ունին հետեւեալ անունները. Օրհնութիւն, Հարց, Մեծացուսցէ, Ողորմեա, Տէր Յերկնից, Մանկունք, Ճաշու, եւ Համբարձի: Այս ութ շարականներու խումբը կը կազմէ կանոն մը: Ասոնցմէ դուրս քանի մը շարականներ միայն կան:
Հետեւեալ ցուցակին մէջ կ՚երեւին իւրաքանչիւր ձայնէն եւ տեսակէն մեր ունեցած շարականներուն թիւերը:
Շարականք
ԱՁ ԱԿ ԲՁ ԲԿ ԳՁ ԳԿ ԴՁ ԴԿ Ստ գումար
Օրհնութիւն1 9 11 12 11 15 10 15 16 99
Հարց 22 20 20 15+1 27 10 39 34-2 + 190
Մեծացուսցէ 11 6 3 3 3 4 13 12 55
Ողորմեա 21 19 20 18 30 11 40 32+2 + 193
Տէր Յերկնից 31 25 24 34 42 22 53 44+6 + 281
Մանկունք 3 7 6+3 7 12 2 13+1 15+14 + 83
Ճաշու 11 4 6 4 8 9 6 10+1 + 59
Համբարձի 4 1 5 4 2 2+1 6+1 4+2 + 32
Զանազանք 1 2 1 4
112 1 96+3 96+1 139 71+1 187+2 168+27 996
Բ. Շարականներու Հեղինակները
Վերոյիշեալ շարականներու հեղինակութիւնը կը վերագրուի ստորեւ նշանակուած անձերու, մասնաւորապէս Կիրակոս Պատմիչի, ԺԳ. դար, Գր. Տաթեւացիի, ԺԵ. դար, եւ կամ Շարակնոցի նախաբանին կողմէ: Այդ անձերն են ժամանակագրական կարգով.
Ե. դար. - Ս. Սահակ Պարթեւ պատկերք 29
Ս. Մեսրոպ Մաշտոց 157
Ս. Յովհան Մանդակունի 5
Զ. դար. - Ս. Մովսէս Քերթող2 240
Պետրոս Քերթող 94
է. դար. - Կոմիտաս Կաթողիկոս 5
Ը. դար. - Ս. Սահակ Ձորոփորեցի 44
Ս. Յովհան Օձնեցի 11
Մովսէս Սիւնեցի 62
Խոսրովիդուխտ Գողթնացի 1
Ստեփանոս Սիւնեցի 80
Ժ. դար. - Ստեփանոս Եպս. Ապարանեցի 1
ԺԱ. դար. - Պետրոս Գետադարձ3 11+72
Սիսիանոս Վրդ. Սեբաստացի 6
Գրիգոր Մագիստրոս 1
ԺԲ. դար. - Յովհաննէս Սարկաւագ Վրդապետ 1
Գրիգոր Գ. Պահլաւունի 12
Բարսեղ Դրազարկցի 1
Սարգիս (Վրդ. Շնորհալի՞) 1
Ս. Ներսէս Շնորհալի 137
Ներսէս Լամբրոնացի 28
_________________________________________________
1Ստ. Սիւնեցիի Աւագ Օրհնութիւնները մէկ կտոր հաշուըւած են փոխանակ 10 պատկերի:
2Տես նաեւ Սիոն, 1987, էջ 49-50:
3Տես նաեւ Սիոն, 1987, էջ 145-146:
ԺԳ. դար - Գրիգոր Սկեւռացի 1
Խաչատուր Վրդ. Տարօնեցի 1
Վարդան Վրդ. Արեւելցի 13
Յովհաննէս Վրդ. Պլուզ Երզնկացի 9
Յակոբ Ա. Կլայեցի 7
ԺԴ. դար - Կիրակոս Վրդ.1(?) 1
______
1036
Գ. Շարականներու Կանոնը
Շարականներու կանոնի դրութիւնը մեր եկեղեցւոյ մէջ որդեգրուած է կը կարծուի յունաց հետեւողութեամբ. «Յունաց եկեղեցական բանաստեղծութեան մէջ կանոնների հնարողը համարւում է Կրետէի Արքեպիսկոպոս Անդրէաս (մօտ 650-720 թ.): Իսկ զարգացումն եղել է 8-րդ դարում Յովհաննէս Դամասկացու ձեռով» (Ակադ. Մանուկ Աբեղեան, Հայոց Հին Գրականութեան Պատմութիւն, Գիրք առաջին, Երեւան, 1944, էջ 483): Կանոնի դրութիւնը մեր եկեղեցւոյ հոգեւոր երգերուն մէջ ներմուծած է Ստեփանոս Սիւնեցի, ամենէն առաջ կարգաւորելով յարութեան Աւագ Օրհնութիւնները: Կանոնի հաստատումը մէկ անգամէն կատարուած իրողութիւն մը չէ եղած, այլ կամց կամաց տեղի է ունեցած: Խոսրով Անձեւացիի օրով, տասներորդ դարու կիսուն, կանոնը ընդհանրացած կ՚երեւի մեր եկեղեցիին մէջ: ԿԱնոնի հաստատուելէն յետոյ յօրինուեցան նոր հոգեւոր երգեր, կազմելու համար տէրունի եւ սրբոց տօներու յատուկ շարականներ, որոնք նուազ կախում ունին սուրբ գրոց օրհնութիւններէն եւ սաղմոսներէն, եւ արդիւնք են աւելի ազատ ներշնչումի:
Դ. Շարականների Հաւաքումը, Զտումը եւ Կանոնականացումը
Ներսէս Շինողի օրով Բարսեղ Ճոնի կատարած ընտրութիւնը, եթէ ուղիղ նկատենք Կիրակոսի (էջ 84) եւ Վարդանի (էջ 69) անագանագոյն վկայութիւնները,2
___________________________________________________
1Երզնկացի՞: Իր գրած «Արեւելք գերարքին» շարականը կը տեսնենք 1272(?) Սկեւռայի վանքը օրինակուած խազգիրք-շարակնոցի մը մէջ (Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 1654, էջ 654):
2«Հաւանական է կարծել, որ Կիրակոսն ու Վարդանը, որոնց երկսի աղբիւրն անպայման մէկ է, մի պատմական շփոթութիւն են բովանդակում. դէպքը երեւի 12րդ դարից, Ներսէս Շնորհալուց եւ իր ժամանակակից, «ամենագովելի» եւ «Աստուածաշնորհ» Բարսեղ վարդապետից (+1162Թ.) փոխուած է 7րդ դարը Ներսէս Շինողի ժամանակը»: -- Ակադ. Մանուկ Աբեղեան, Հայոց Հին Գրականութեան Պատմութիւն, Գիրք առաջին, Երեւան, 1944, էջ 478, ծանօթ. 1
եղած պիտի ըլլայ մասնակի բան մը միայն, քանի որ մեր Շարակնոցին ճոխացումը տեղի ունեցաւ մասամբ Ը. դարուն եւ առաւելապէս ԺԲ.-ԺԳ. դարերուն:
Բարսեղ Ճոնի կատարած աշխատութիւնը թերեւս կարելի է նկատել առաջին ձեռնարկը շարականներու հաւաքածոյի մը կազմութեան: Եօթներորդ դարու կիսուն գոյութիւն ունէին, ըստ աւանդական տուալներու, 436 (+ 94 Պետրոս Քերթողի՞) պատկեր շարականներ, որ է ըսել մեր այժմու ունեցածին --996 պատկեր - կէսէն աւելի, եւ կրնային ատաղձը կազմել Շարակնոցի մը:
(Հաւանաբար) ԺԳ. դարուն ապրող Գրիգոր Վարժապետ մը, մականուանեալ Խուլ, Շարականներու կարգաւորման աշխատած է ըստ ժամանակագրի մը հետեւեալ վկայութեան. «Ընդ այն ժամանակս էր պատուական Վարժապետն եւ Երաժիշտն եւ առաջին Քարտուղարն Սսոյ՝ Գրիգոր, որ մակ Խուլն. որ, ասեն, թէ մոմ դնէր յականջն՝ առ ի չլսել զբանս աշխարհականս, վասն այն կոչեցաւ Խուլ. որ եբարձ զաւելորդն, եւ զպակասն լցոյց զՇարականին, որ նոյն օրինակքն կոչին խլկցի, զոր ստուգեալ է նորա, եւ են Սսու բուն կոչեցեալ» (Սիսուան, էջ 517): Ընտիր եւ յարգի կը նկատուէին Շարականի Խլկցի օրինակները: Ալիշանի տեսած հնոգոյն օրինակը կը կրէ եղեր ՉԾԸ (1309) թուականը (Սիսուան, էջ 106, ծն. 1): Աւելի հին օրինակի մը - 1269 թուականէն - յիշատակութիւնը կայ Տաշեան Ցուցակի մէջ (Տես էջ 447ա):
Սիւնեաց Առաքել Եպիսկոպոսին վկայութեան համաձայն Սկեւռացի Գէորգ Վարդապետն ալ Խլկու օրինակը ուղղուած է, որպէսզի առոգանութեան արուեստը խառնուի երգերուն: Այս մասին իր գրածը կ՚առնենք Սիսուանէն՝ հանդերձ Ալիշանի տողերով: «Մոռանայ դրուատիչն կամ ոչ պարզապէս յիշէ զմիւս եւս յոյժ պիտանի հասարակաց գործ, որ եւ յայտարար ստուգասէր եւ չափագիտակ հանճարոյ Գէորգայ. այն է ընտրութիւն եւ հաստատութիւն բանից եւ եղանակաց Շարականաց մերոց: Ծանօթ է բանասիրաց, զի ի ձեռագիր յիշատակարանս երգարանիս, անդստին ի սկզբանէ ԺԴ դարու՝ ի յոլովս նշանակի՝ գրեալ ըստ լաւ եւ ընտիր կամ ստոյգ օրինակին՝ որ կոչի Խլկցի. եւ յոմանս վկայի զի ընտրողն այն էր Գրիգոր՝ առաջին վարժապետ Ասոյ եւ քաջ քարտուղար, մականուանել Խուլ: Արդ, Առաքել Սիւնեաց եպիսկոպոս ի Լուծմունս Սահմանաց Դաւթի Անյաղթի, ասէ, ճշմարտեալ բանք երգոցս՝ «Խլկու օրինակն է՝ ի Շարականացն, զոր մեծ վարդապետն Գէորգ ուղղեաց, այն՝ որ զԵսայի մարգարէն մեկնեաց ի խնդրոյ Հեթում թագաւորին ի Սիս ... զի արհեստն առոգանութեան խառնեալ լիցի ի յերգսն. որպէս նոյն Խլոյն օրինակն է, զոր սահմանեաց վարդապետն Գէորգ»: Որպէս գուշակի Խուլն զեղանակսն ճշգրտեաց, իսկ Գէորգ զբանսն եւ զեղանակսն, միաբա՞ն վաստակելով ընդ Գրիգորի, թէ յետ նորա, ոչ գիտեմ. զի չիք այլ ինչ յիշատակ զսմանէ» (էջ104-106):
Աւելի կարեւոր եւ կրնանք ըսել վերջնական ընտրութիւնը կատարեց Գրիգոր Տաթեւացի (1346-1409) մեծ վարդապետը, որ «որք զծորանս» սկզբնաւորութեամբ իր ցուցակը կը փակէ սա տողերով. «Այսքան շարականս ընդունելի է յեկեղեցի, եւ աւելին քան զայս՝ խոտելի է եւ անպիտան» (Գիրք Հարցմանց, էջ 638):
Ձեռագրական տուալներու հիմին վրայ այժմ կարելի է զանազանել Շարակնոցի երկու խմբագրութիւններ, զոր կրնանք կոչել հին եւ նոր: Հին
խմբագրութիւնը1 կը սկսի Աստուածայայտնութեան Ճրագալոյցի կանոնով. ՚՚Ուրախացիր Սրբուհի՚՚, եւ չի պարունակեր Արծաթի Դարու - ԺԲ., ԺԳ. - բանաստեղծներուն ստեղծագործութիւններուն մեծ մասը: Նոր խմբագրութիւնը2 կը սկսի Ս. Աստուածածնի Ծննդեան կանոնով, «Երգեցէք որդիք Սիովնի», եւ կը պարունակէ մէջ ընդ մէջ զետեղուած նորագոյն հեղինակներու շարականները (Օր. Ձեռ. Ս.Յ.Թ. 1914, թկ. 1337):
Հին խմբագրութեամբ մեզի ծանօթ է մէկ Շարակնոց, Ձեռ. Ս. Յ. Թ. 1654, օրինակուած Սկեւռայ, 1272ին, մագաղաթեայ, փոքրադիր, բոլորգիր, խազաւորեալ, եւ կրճատուած, որ կը սկսի «ՈՒրախացիր Սրբուհի» շարականով, եւ կը վերջանայ Դկ. Աւագ Ճրհնութեամբ. «Յաղթական քեզ օրհնութիւնք»: Ապա խորանազարդի մը ներքո կը կարդացուի «Կանոն Աստուածածնին Ծննդեան», «Երգեցէք որդիք Սիոնի»: Այս բաժանման սկիզբը մագաղաթ է (էջ 481-586) իսկ վերջը թուղթ (էջ 587-675), եւ կը պարունակէ ԺԲ. ԺԳ. դարերուն գրուած շարականներն ու երգերը: Կը վերջանայ Ծննդեան ԴԿ. շարականով, «Այսօր ցնծան երկինք ի վերուստ», մէկ պատկեր միայն:
Այս շարակնոցը ուրեմն իր առաջին մասին մէջ (էջ 209-479) կը ներկայացնէ հին խմբագրութիւնը, իսկ երկրորդ մասին մէջ (էջ 481-675) ունի առանձին ամփոփուած նորագոյն շարականները, որոնք ապա ընդելուզուելով հին խմբագորթեան հետ, կը ձեւացնեն նոր խմբագրութիւնը:2 Այս վերջին խմբագրութիւնը կ՚ընդահրանայ եւ տիրական կը հանդիսանայ ԺԴ. դարէն ասդին (Օր. Ձեռ. Ս.Յ. Թ. 1578, թկ. 1335):
Մեր Ձեռագրատան մէջ հանդիպեցանք նաեւ մագաղաթեայ Շարակնոցի մը (Թ. 1556), բոլորգիր, որ հին խմբագրութեան ուրիշ մէկ փոփոխակը կը ներկայացնէ, եւ որուն մէջ նոր շարականները, գրուած տարբեր մագաղաթի վրայ, զետեղուած են աստ եւ անդ իրենց կարգին, եւ այսպիսով զայն հաւասարեցուցած նոր խմբագրութեան: Այսպիսի փոփոխակ մըն է նաեւ թիւ 1335 Շարակնոցը:
Այստեղ կ՚արժէ յաւելուածաբար ներկայացնել երկու խմբագրութիւններ եւս:
Առաջինը, զոր կրնանք կոչել Անաւարզեցեան3, կը սկսի Գրիգոր Անաւարզեցի Կաթողիկոսի գրած «Կարողաբար զաւրութեամբ ...» շարականով, իբրեւ «Կանովն Յղութեան Սրբուհւոյ Աստուածածնի ի ծնողաց իւրոց Յովակիմայ եւ Աննայէ» (Տես Ձ.Ս.Յ.Թ. 1361): Այս խմբագրութիւնը անհարազատ տարրեր պարունակելուն համար մերժուած է:
Երկրորդը կը կոչենք Ձայնաշար4, նկատելով որ ութ ձայներու պատկանող բոլոր շարականները, ԱՁ-ԴԿ, խմբուած են յաջորդաբար: Ս.Յ. Ձեռագրատան մէջ այս խմբագրութենէն մեզի ծանօթ են հինգ օրինակներ (Թ. 1535, 1567, 1671, 1689, 1708), որոնցմէ առաջինին միայն թուականն ու տեղը յայտնի են (1657, Հալէպ):
___________________________________
1Խմբագրող՝ Բարսեղ Դրազարկցի (?)
2Խմբագրող՝ Գրիգոր Խուլ (?)
3Խմբագորղ՝ Գրիգոր Անաւարզեցի (?)
4Խմբագրող՝ (?) Ձայնաշար:
Գրիգոր Վրդ. Կամախեցի իր ժամանակագրութեան մէջ կը վկայէ թէ «շնորհալի բանաստեղծ» Ղուկաս Վրդ. Կեղեցին ալ, ԺԶ. դարուն վերջերը փորձ մը ըրած է շարականներու ուսուցումը դիւրացնելու մտքով բայց հետեւողներ չէ ունեցած. ահա իր գրածը այս մասին. «Սա կամեցաւ կարճառօտել զամենայն շարականսն վասն յաճախութեանն, որ մանկունքն ի դպրոցացն բազում ժամանակաւ դեգերելով ընդ նա եւ ոչ կարեն ի մտի ունել եւ պահել մինչեւ զվախճան ... եւ համառօտեաց զմեծամեծ կանոնս կարգաց, զԾննդեան Ութօրէիցն երեք աւորն եթող, որպէս զԱստուածածնին Փոխմանն, զԱղուհացիցն՝ ամէն շաբաթի մէկ մէկ, զՅարութեանն՝ նոյնպէս, նմանապէս եւ զԳալստեան Հոգոյն եւ զԽաչին: Եւ են որ պիտոյ էին հարց կամ օրհնութիւն կամ մանկունք՝ յիւրմէ արար քաղցրաձայն եղանակաւ եւ զթերին ելից եւ զամենայն յաւելորդն եբարձ եւ գրեաց ոսկի տփերով ի վերոյ գեղեցիկ մագաղաթի, զի թերեւս ընդունելի լիցի վասն նիւթոյ պատուականութեանն եւ զարդուցն: Նա՛ ոչ ընկալան սոպռ եւ բիրտ եւ ցրտասիրտ ազգս եկեղեցականաց եւ ոչ ցոյց ետուն զօրինակն, այլ ծածկեցին ի խաւարի, թաքուցին ի զԵրզնկայ քաղաքին ի մէջ քահանայից եւ ի վեր ոչ հանին» (էջ 350):
Ե. Պարականոն Շարականներ
Կանոնական ծանօթ շարականներէն դուրս հայերէն ձեռագիրներու մէջ կը գտնուին բազմաթիւ ուրիշներ եւս: Ատոնցմէ բաւական ճոխ հաւաքածոյ մը (Թ. 270) կազմած եւ հրատարակած է Ս. Էջմիածնի միաբաններէն Սահակ Վրդ. Ամատունի:
2. Շարականներու Գործածութիւնը Ժամասացութեան մէջ
1. Հանգստեան Պաշտօն. - Հանգստեան շարականները կը վերագրուին Պետրոս Գետադարձ Կաթողիկոսին: Սակայն բոլորը իր հեղինակութեան արդիւնք չեն կրնար ըլլալ, ինչպէս կը վկայեն զանազան նշաններ:
Երուսաղէմեան արդի կանոնին համաձայն Հանգստեան պաշտօնը կը կազմուի սապէս.
Աւուրք
Թիւ Անուն Տէրունի Սրբոց Պահոց
3 պատկեր Հանգստեան Տ. Յերկ. x x x
1 ,, Ապաշխ. Կիրակի Ողր. x
2 ,, ,, ,, x
2 ,, ,, Տ. Յերկ. x
1 ,, Մարտիրոսաց Ողր. x կամ
1 ,, ,, Մանկ. x
1 ,, Ղազարու x
1 ,, Յարութեան Ողր. x կամ
1 ,, ,, Ճաշու x
1 ,, Հոգեգալստեան x (երբ օրհնութիւնը չունի)
1 ,, Աստուածածնի x x x
1 ,, Խաչի x x x
__ ___ ___ ____
16 գումար 9 8 7
Հին ժամանակ շատ աւելի պարզ էր Հանգստեան պաշտօնը: Արդի ձեւը նոր է բոլորովին (Տես Հայ Ծթսը, էջ 158-160, Օրմ. Հայ Խօսնակ, 1933, էջ 80, եւ Ընդարձակ Օրացոյց, 1907, էջ 241-246):
Հանգստեան պաշտօնը կը կատարուի այն օրեր միայն երբ Ս. Պատարագ պիտի մատուցուի, մջւս օրերուն զանց կ՛ըլլայ ան:
Մէկ պատկեր Հանգստեան շարական կ՚երգուի Տէրունի եւ մարտիրոսաց օրերուն, օրուան ձայնին համեմատ, Իններորդ Ժամու աղօթքին մէջ:
2. -- Օրհնութիւն. -- Օրհնութեան շարականները դրուած են նախապէս երգուող մարգարէական օրհնութեանց տեղ: Այս մարգարէական օրհնութիւններն են.
ԴԿ. -- Օրհնեսցուք զՏէր, Օրհն. Մովսիսի Ելք ԺԵ. 1-19
ԱՁ. -- Նայեցարուք ,, ,, Օրն. ԼԲ. 1-21
ԱԿ. -- Զի հուր բորբոքեցաւ ,, ,, ,, ,, 22-38
Ծաներուք ,, ,, ,, ,, 39-43
ԲՁ. -- Հաստատեցաւ Աղօթք Աննայի Ա. Թագ. Բ. 1-10
ԲԿ. -- Ի գիշերաց Օրհնութիւն Եսայեայ Ես. ԻԶ. 9-20
ԳՁ. -- Ես ասացի Աղօթք Եզեկայի Ես. ԼԸ. 10-20
ԳԿ. -- Օրհնեցէք զԱստուած Օրհնութիւն Եսայեայ Ես. ԽԲ. 10-13, ԽԵ. 8
Ի նեղութեան Աղօթք Յովհանու Յովն. Բ. 3-10
ԴՁ. -- Տէր, զլուր թք լուայ Աղօթք Ամբակումայ Ամբ. Գ. 1-26, կամ
1-19 ըստ Ս. Գրոց1
Ութերորդ դարուն Ստեփանոս Սիւնեցի շարադրած է օրհնութեան
_______________________________________
1 Սաղմոսներու կից հրատարակուած մարգարէական օրհնութիւնները կը ներկայացնեն աստուածաշունչի պարունակածէն տարբեր հին հայ թարգմանւթիւն մը:
շարականներ - այս մարգարէական օրհնութիւններուն հետեւողութեամբ-որոնք ծանօթ են Աւագ Օրհնութիւնք անունով:1 Ահաւասիկ Օրբէլեանի վկայութիւնը այդ մասին. Ստեփանոս «բաժանեաց եւ զութ ձայնսն եւ կարգեաց. շարեաց զՅարութեան օրհնութիւնսն» (Ա. 181-182): Թէեւ ուրիշներ, Կիր., Տաթ., եւ Շրկ. վառ ձայնի օրհնութիւնը Շնորհալիին կը վերագրեն, բայց նկատի առնելով այդ շարականին ալ ոճով միւսներուն բոլորովին համանման ըլլալը, մենք նախապատիւ կը սեպենք Օրբէլեանին հետեւիլ եւ ութ ձայներն ալ ընծայել Սիւնեցիին: - Ըստ Ակադ. Մանուկ Աբեղեանի, Օրբէլեանի վերոյիշեալ վկայութեան համաձայն Ստեփանոս Սիւնեցին Աւագ Օրհնութիւնները միայն «կարգել, շարել է» եւ ոչ երգի բառերի յօրինող է ... եւ ոչ եղանակի: - Հայոց Հին Գրականութեան Պատմութիւն, Գիրք առաջին, Երեւան 1944 էջ 486:
Աւագ օրհնութիւնները կը բաղկանան տասնական պատկերէ, մարգարէական տաս օրհնութիւններու թիւով: Օրմանեան կը կարծէ թէ կիրակի օրերը, ժամերգութիւնը աւելի հանդիսաւոր դարձնելու համար ոչ թէ միայն օրուան մարգարէական օրհնութիւնը, այլ բոլոր տաս օրհնութիւնները միասին կ՛երգէին եւ այդ պատճառով Սիւնեցիի օրհնութիւնները տասնական պատկեր ունին (Հմմտ. Հայ Խօսնակ, 1938, էջ 118):
Տէրունեաց եւ Սրբոց օրհնութեան շարականները կը բաղկանան սովորաբար երկուական պատկերէ, իւրաքաչիւրը երեք տունէ կազմուած: Կան սակայն կարգ մը օրհնութիւններ ալ որոնք ունին երկուքէ աւելի պատկերներ, կամ երեքէ աւելի տուներ:
Օրուան օրհնութեան սովորաբար կը կցուին մէկ մէկ պատկեր տնօրինական շարականներ, Հոգեգալստեան, Հանգստեան, Աստուածածնի եւ Խաչի:
Յետին դարերու մէջ (ԺԵ. դարու սկիզբը) սովորութիւն դարձած է օրհնութեան շարականներուն կցել ուրիշ պատկերներ ալ որոնք քաղուածք անունով կը կոչուին: Մովսէս Գ. Տաթեւացի Կաթողիկոսը սահմանած է որ տասը պատկերէ բաղկանայ օրհնութիւնը. -- «Սուրբ Հայրս մեր սահմանեաց տասն շարական ասել օրհնութիւն, վասն բազում խորհրդոյ տասնեակ թուոյն. այլ եւ վկայ ածելով զմեծ փիլիսոփայն եւ զհաւատարիմ քահանայապետն զսուրբ Ստեփանոս՝ որ զաւագ օրհնութիւներն տասն տասն շարական արար եւ ոչ աւելի կամ նուազ, ըստ տասն դասուց բանականաց: Նմանապէս եւ սրբազան հայրս կանոնեաց տասն շարական ասել օրհնութեան ի փառս Քրիստոսի եւ սրբոց նորա: Եթէ հաճեսցին կամք եղբայրութեան ձերոյ, տեառն զոհութիւն, եւ եթէ ոչ ախորժիցէք, կամք ձեր եղիցին. իսկ զմեզ ի մեղադրանաց եւ ի բամբասանաց ազատ թողուլ աղաչեմք»: (Ժամագիրք Ատենի, տպ. Նոր Ջուղայ, 1642, էջ ՈՂԳ-ՈՂԴ. Շարականներու քաղուածոց ցանկին վերջը դրուած):
Ուրեմն օրհնութեան պատկերներուն թիւը տասնի յագեցնելու համար օրուան շարականին եւ տնօրինականներուն թիւին վրայ կ՚աւելցունի
սովորաբար չորս պատկեր քաղուածք, կամ որչափ որ պէտք է:
1Աւագ օրհնութեանց լուսանցքին վրայ նշանակուած կրճատ բացատրութիւնները առնուած են մարգարէական օրհնութեանց առաջին բառերէն:
Քաղուածի սկզբնաւորութիւնը պայման չէ որ կատարուի օրհնութիւնը սկսող դասին կողմէ, այլ մէկ կամ միւս կողմէն կրնայ կատարուիլ, ինչպէս որ յարմար գայ օրհնութեան տուներուն թիւին բերմամբ:
Ապաշխարութեան յատուկ օրհնութիւններ չկան. այդ պատճառաւ սովորութիւն եղած է ապաշխարութեան ողորմեաները քաղել իբրեւ օրհնութիւն: Իսկ մարտիրոսաց կամ հասարակ սրբոց օրերու օրհնութիւններն ալ կը կազմուին ձայնէն Տէր յերկնիցներով, ինչպէս կը հրահանգէ Տօնացոյցը (էջ 163):
3. Հարց. -- Հարց շարականներու թիւն է 190, որ կը բաժնուի հետեւեալ կերպով.
54 - Տէրունեաց
26 - Սրբոց յատուկ
45 - Պահոց - Ս. Մեսրոպ
42 - Յարութեան - Մովսէս Քերթող1
15 - Մարտիրոսաց - Պետրոս Գետադարձ (?)
8 - Հանգստեան - ,, ,,
Օրմանեան կը գրէ, «Կ՚երեւի թէ Հարց շարականն ամենահինն է մեր եկեղեցւոյ. զի ամէնէն բազմութիւնը, կատարելագոյնն եւ ընտրելագոյններն են» (Հայ Խօսնակ, 1933, էջ 180):
Հարց շարականներու կէսը վերագրուած է Ս. Մեսրոպին եւ Մովսէս Քերթողին, ինչ որ անոնց հնութեան նշաններէն մին է: Ուրիշ նշան մը պահոց հարցերուն մեծ հնութեան - հանդերձ ողորմեա եւ Տէր յերկնից մասերով - անոնց լեզուին ընդհանրապէս ի յայտ բերած ոսկեդարեան զտութիւնն է:
Ասկէ զատ, Ներսէս Շինողի օրով Վարդավառի տօնին պատահած շարականներու շփոթութիւնը տեղի ունեցած է Հարցի երգեցողութեան պահուն, ինչպէս կը վկայէն Կիրակոս եւ Վարդան: Առաջինը կը գրէ. «եւ բազմացեալ էր երգ շարականաց յեկեղեցիս Հայոց, մինչեւ ոչ գիտել միոյ գաւառի զերգս միւսոյն. եւ ասաց մի դասն շարական ի Վարդավառի Հարցն, եւ միւս դասն ոչ կարաց փոխել զնա, եւ փոխեցին բազում շարականս, եւ զայն եւս ոչ գիտէին» (Կջր. էջ 34): Վարդանի պատմութեան համաձայն Ներսէս Շինողի «մեծ ժողովով առնէր զտօն Վարդավառին եւ ութ հարց փոխեցին, եւ ոչ կարացին առնուլ զմիմեանցն» (էջ 69): Այս պարագան ալ կարեւոր ապացոյց մըն է Հարցերու հնութեան եւ առատութեան:
Կ՚արժէ դիտել նաեւ որ 190 Հարցի դէմ ունինք 281 Տէր Յերկնից: Կարելի է մտածել որ յաւելեալ Տէր յերկնիցները նախապէս ունէին իրենց սեփական Հարցերը, որոնք աւելորդ համարուելով դուրս թողուեցան:
4) Մեծացուսցէ. -- Մեծացուսցէ շարականը նախապէս կ՛երգուէր միայն կիրակի օրերուն, Իւղաբերից Կարգին մէջ: Գր. Է. Անաւարզեցի լատինամէտ կաթողիկոսը (1293-1307) զայն վերածեց ամէնօրեայի: Այս է պատճառը որ Մեծացուսցէ շարականներու թիւը Հարցերու թիւին բաղդատմամբ շատ փոքր է, 55 միայն. հետեւաբար տարուան ընթացքին բազմիցս կը կրկնուին անոնք:
______________________________________
1Նաեւ ութ Հարց Ծննդեան յատուկ
Մեծացուսցէն բացի Հարցէն այժմ կ՚երգուի նաեւ Հանգստեան եւ Օրհնութեան կանոններու քաղուածներուն մէջ, իբրեւ տնօրինականներէն մին:
Մեծացուսցէներու թիւին նուազութիւնը պատճառ դարձած է նաեւ որ Անաւարզեցիի կարգադրութենէն ասդին Ծննդեան եւ Աստուածածնի տօներուն յատուկ կարգ մը շարականներ երգուին իբրեւ Մեծացուսցէ:
Հնագոյն Մեծացուսցէները՝ թիւով 32` կը վերագրուին Մովսէս Քերթողի,1 որ, ինչպէս տեսանք վերը, կը նկատուի Յարութեան Հարցերուն հեղինակը:
Գր. Անաւարզեցի, դարմանելու համար Մեծացուսցէներու թիւին թերին, իր կողմէ յօրինեց բազմաթիւ շարականներ, որոնք սակայն չընդունեցան հայ եկեղեցւոյ կանոնական շարականներուն կարգին եւ մնացին ձեռագիրներու մէջ թաղուած: Անաւարզեցիի գրած շարականներուն մէջ, նոյնիսկ Ալիշանի վկայութեամբ, «չիք վսեմական ոճ նախնի շարականաց» (Սիսուան, էջ 242):
5) Ողորմեա. -- Ողորմեա շարականները Հարցին կապուած ըլլալով ունին գրեթէ նոյն թիւը եւ նոյն հեղինակները: Նախապէս կ՚երգուէին Հարցէն անմիջապէս յետոյ, իսկ այժմ կը հետեւին Մեծացուսցէին:
6) Տէր Յերկնից. -- Տէր Յերկնից շարականներն ալ ողորմեաներուն նման կապուած են Հարցին հետ, բայց թիւով շատ աւելի են անոնցմէ: 190 Հարցերու դիմաց ունինք 281 Տէր Յերկնիցներ, այդ պատճառաւ շատ մը հարցեր ունին երկու կամ աւելի Տէր Յերկնիցներ: Տէր Յերկնիցները ընդհանրապէս ունին Հարցերու եւ ողորմեաներու հետ նոյն հեղինակները:
7) Մանկունք. -- Մանկունք շարականներու թիւն է 83, որոցմէ 18 ստեղի: Համեմատութեամբ բոլոր ստեղիներու թիւին, որ է 35, ասիկա շատ բարձր տոկոս մըն է:
Մանկուքներու հեղինակութիւնը թէեւ ընծայուած է Պետրոս Գետադարձ Կաթողիկոսին, բայց ուրիշներ ալ կարեւոր բաժին ունին, մանաւանդ Ներսէս Շնորհալի:
8) Թափօրի Շարական. -- Պատարագի թափօրին յատուկ միակ շարական մը կը գտնենք Տաղարանի մէջ, որ է «Յայս յարկ»: Սակայն սովորութիւն դարձած է օրուան օրհնութիւնը, կամ Տէր Յերկնիցը, կամ Մանկունքը, եւ կամ ուրիշ պատշաճ շարական մը երգել թափօրի ժամանակ:
9) Ճաշու -- Ճաշու շարականներու թիւն է 59, եւ կ՚եւգուին Ս. Պատարագի սկիզբները, մէկ պատկեր, տօնին համաձայն: Ասոնցմէ ալ շատերը -- 21 թուով2 - կ՚ընծայուին Մովսէս Քերթողի:
Շատ մը տօներ չունին իրենց յատուկ Ճաշուն: Այս թերին կը լրացուի ուրիշ պատշաճ շարականի մը երգեցողութեամբ: Երուսաղէմեան Տաղարանը, տպուած 1907ին, կը պարունակէ, Ճաշու անուին տակ, 104 շարականներ:
10) Համբարձի. -- Համբարձի շարականները բոլոր տեսակներու մէջ ամէնէն սակաւութիւն են, 32 միայն Ասոնց կարեւոր մէկ մասը վերագրուած է Ս. Սահակ Պարթեւի եւ Ս. Մեսրոպի: Ս. Սահակի վերագրուածներն են Աւագ Շաբաթի երեք օրերունը - Բշ, Գշ, Ուր. -- իսկ Ս. Մեսրոպին ընծայուածներն են ապաշխարութեան օրերունը, ըստ ութ ձայներու, որոնցմէ ԱՁ, ԳՁ, ԳԿ երկուքական պատկեր ունին:
___________________________________________________
1 Ասոնց վրայ պէտք է աւելցնել ութ եւս, որոնք իբրեւ Ճաշու նշանակուած են Ծննդոց օրերուն:
2 Ծննդեան 8 Ճաշուները ներառեալ: Տես նաեւ Սիոն, 1987, էջ 48:
11) Զանազանք. -- ա) «Արեւելք գերարփին», Ս. Աստուածածնի նուիրուած շարական մը. գրիչն է Կիրակոս Վարդապետ, հաւանաբար Երզնկացին:
բ) «Խորհուրդ խորին», Ս. Պատարագի զգեստաւորման շարական, հեղինակ Խաչատուր Տարօնեցի:
գ) «Յայս յարկ», Ս. Պատարագի թափօրի խնարկութեան շարական: Հեղինակ՝ Բարսեղ Եպս. Դրազարկցի:
դ) «Որ յառաջագոյն», Ս. միւռոնի օրհնութեան շարական: Հեղինակ՝ Ներսէս Շնորհալի:
Է. - Շարականներու Եղանակները:
Մեր եկեղեցւոյ բոլոր շարականները գրուած են ութ ձայներու եւ հինգ ստեղիներու վրայ: Ասոնց ծագման եւ հեղինակներուն մասին պատմական տեղեկութիւններ կը պակսին:1 Շարականի յառաջաբանին սկիզբը ըսուած է միայն, թէ «Նախ սուրբն Իսահակ եւ սուրբն Մեսրոպ ասացին զութն եղանակաւոր ձայնսն եւ զերկու ձայն ստեղիս»:
Սպիրիտոն Մելիքեանի համաձայն, «Մեր եկեղեցական ութը ձայների վարդապետութիւնը մեր թէորետիկ ստեղծագործութիւնը չէ, այլլ փոխ է առնուած Բիւզանդականից այն էլ ոչ միաժամանակ, ինչպէս աւանդութիւնն է թելադրում, այլ չորս բուն ձայները վերցրել ենք դեռ 5րդ դարում, թերուս Սահակի եւ Մեսրոպի օրով, իսկ չորս կողմերը, որոնք 8րդ դարոց առաջ ոչ մի եկեղեցում գոյութիւն չունէին, պիտի ներմուծուած լինեն՝ հաւանօրէն Ստեփանոս Իմաստասէր Սիւնեցու ձեռքով, ոչ շուտ քան 8րդ դարը» (Սիոն, 1935, էջ 317)
Այլ եւ այլ շարականներու եղանակներուն հեղինակները որոշապէս չեն յիշուած մեր պատմիչներէն: Ընդհանրապէս կը կարծուի թէ բառերուն հեղինակը՝ միեւնոյն ատեն հեղինակն է նաեւ եղանակին: Կամ բանաստեղծը իր քերթուածը կը յօրինէ արդէն ընդունուած եղանակի մը կաղապարին համաձայն:
_____________________________________________
1Ութ ձայներու ծագման մասին այլ ընդ այռոց բացատրութիւններ կան հետեւեալ գրուածքներու մէջ.
- Մովսէսի Քերթողահօրն յաղագս կարգաց եկեղեցւոյ բացայայտնութիւնք. Շարադրութիւն շարամանու հոգեւոր երգարանիս, ըստ երաժշտական չափուց, շտամբարձայնութիւնք ստեղնաչափութեան, ութամասնեայ պատկանաւոր ձայնից պատճառք». - Անահիտ, 1935, Յֆվր-փետր. էջ 30-32, Յ. Քիւրտեան:
- Առաջաբան կցորդարանի, խաւսք Տեառն Բարսեղի, Յաղագս ձայնից երգոց թէ ուստի կամ յումէ գտաւ, զոր թարգմանեաց Ստեփանոս Փիլիսոփոս, եղեալ երաժիշտ եւ խելամուտ ամենայն ձայնից կենդանեաց. - նոյն անդ, էջ 32-33. - Ասկէ քաղած է Գ. Տաթեւացի, Գիրք Հարցմանց, էջ 640-641:
Պատմական յիշատակարաններ կու տան մեզի այլ եւ այլ երաժիշտներու անուններ, մանաւանդ Կիլիկեան շրջանին (տես՝ Սիսուան, էջ 517), սակայն առանց ճշտելու իւրաքանչիւրին գործը:
Գրեթէ բացառիկ պարագայ մըն է Կիրակոս Պատմիչի գրածը Շնորհալիի մասին թէ «նա բազում ինչ կարգեաց յեկեղեցիս քաղցր եղանակաւ, խոսրովային ոճով1 շարականս ...» (էջ 67-68):
Շնորհալիի մասին ուրիշ վկայութիւն մըն ալ կը գտնուի Հրեշտակաց տօնին առթիւ իր գրած մաղթանքին վերջաբանին մէջ, որմէ կը հասկցուի թէ նոյն տօնի շարականին2 եղանակը ինքը յարմարցուած է (Հմմտ. Յայսմաւուրք, 1730, էջ ՃԿԹ, եւ Բանք Չափաւ, Վենետիկ, 1830, էջ 276):
Ը. Շարականներու Խազերը
Յայտնի չէ թէ խազերը առաջին անգամ ով կիրարկած է մեր մէջ: Անոնց տարածման մասին կարեւոր տեղեկութիւն մը կու տայ մեզի Կիրակոս Պատմիչ, Գետիկ Վանքի նորակերտ եկեղեցիին նաւակատիքը նկարագրելու առթիւ: -- «Էր ի տօնախմբութեան սուրբ եկեղեցւոյ եւ սուրբ վարդապետն Խաչատուր Տարօնացի, առաջնորդ սուրբ ուխտին՝ որ կոչի Հաղարծին, այր սուրբ եւ առաքինի եւ գիտութեամբ հռչակեալ, մանաւանդ երաժշտական արուեստիւ: ... Սա եբեր զխազն ի կողմանս արեւելից,3 զանմարմին եղանակս ի մարմին ածել, զարարեալսն իմաստնոց առաջնոց, որ ցայն ժամանակս չէր ցրուեալ ընդ աշխարհս, սա եկեալ գրեաց եւ ուսոյց բազմաց» (էջ 108-109):
Ծաչատուր Վրդ. Տարօնեցի կ՚ապրէր ԺԲ. դարուն վերջերը եւ ԺԳ.ին սկիզբը. կը կարծուի թէ «արեւմտեան վարդապետներէն առնելով արուեստին այդ գործնական ուսումը» (Դուրեան, Պատմ. Հայ Մատ. էջ 215) տարածեց արեւելեան Հայաստանի մէջ:
Խազերուն Կիլիկիայէն Հայաստան անցած ըլլալը փաստնող նշան մը կրնանք համարիլ սա հին առածը.
«Սաղմոսն ի Մշոյ
եւ խազն ի Սսոյ»:
Հ. Մ. Պոտուրեան կ՚ըսէ թէ իրեն ծանօթ ամենահին շարականները խազերով գրուած՝ կը գտնուին Վենետիկի մատենադարանին «1216ին գրուած Մաշտոցին մէջ» (Բազմավէպ, 1906, էջ 321):
Բազմավէպի մէջ հրատարակուած է մէկ «Ուսումնասիրութիւն Շարականաց խազից» (1900, էջ 49շ.) ուր մեր խազերը կը բաղդատուին լատինական նէում (Neums) ներուն հետ, որոնցմէ ծագած են, կ՚ըսուի, հայկականները:
________________________________________________
1«Խոսրովային ոճ» բացատրութեան իմաստը բոլորովին որոշ չէ. հաւանաբար նոյն է պարսկերէն «խուսրէվանի» կոչուած եղանակին հետ, իբրեւ թագաւորական, ազնիւ եղանակ (Հմմտ. Ն. Հ. Բ.):
21834ի Յայսմաւուրքն ունի, վրիպակաւ թերեւս, «եղանակ շարունակիս» (էջ 40):
3Բ. ի կողմանցն յարեւելից:
Թ. Շարականներու Երգեցողութիւնը
Հին ժամանակ շարականները կ՚երգուէին սաղմոսի փոխերուն հետ մէջ ընդ մէջ, ինչպէս տակաւին կը տեսնենք Ծաղկազարդի իրիկունը, Դռնբացէքի արարողութեան պահուն: Ասկէ զատ կ՚երգուէին դասէ դաս կրկնութեամբ. այսինքն բոլոր շարականները երկիցս կ՚երգուէին, ի բաց առեալ Հարցը, որ կ՚երեքկնուէր: Այս մասին ունինք որոշ վկայութիւն մը Գրիգոր Տաթեւացիէն (Հմմտ. Գիրք Հարցմանց, էջ 636-637): Այս սովորութիւնը պահուած էր Սեւանայ Վանքին մէջ մինչեւ ներկայ դարուս սկիզբը (Արարատ, 1906, Սեւանայ ժամերգութեան կարգը, էջ 625):
Այժմ մէջ ընդ մէջ կարդալու եւ կրկնելու սովորութիւնները գրեթէ դադրած են:
|
