ՍՅՈՒՆԻՔԻ ՄԱՐԶ

Որպես վարչատարածքային միավոր Հայաստանի Հանրապետության Սյունիքի մարզը կազմվել է 1995-ի դեկտեմբերի 4-ին և ներառում է իր մեջ Գորիսի, Կապանի, Մեղրու և Սիսիանի նախկին վարչական շրջանների տարածքները։ Տարածությունը 4501 կմ/քառ., բնակչությունը` 161.9 հազար, ունի 113 համայնք, 125 գյուղական բնակավայր (1997-ի հունվար)։ Մարզի մեջ են մտնում Կապան, Ագարակ, Գորիս, Դաստակերտ, Մեղրի, Սիսիան, Քաջարան քաղաքները։ Մարզկենտրոնն է Կապանը։

Մարզի տարածքը զբաղեցնում է Սյունիք բնաշխարհի Որոտան և Ողջի գետերի ավազանը։ Առավելագույն բարձրությունը 3904 մետր է (Կապուտջուղ լեռ), նվազագույն 390 մետր (Մեղրու կիրճում)։ Կապան քաղաքից հարավ վեր է խոյանում Խուստուփ գեղատեսիլ լեռը։ Խոստոփը Սյունիքի նշանավոր ուխտատեղիներից մեկն է։ Այս լեռան լանջին ծվարած Վաչագան գյուղի բնակիչները հավաստում են, որ Խոստոփի կատարամերձ քարայրում սուրբ ճգնավորի գերեզման կա։ Ամեն տարվա հուլիսի 8-ին ուխտավորների մեծ բազմություն է գնում Խոստոփի լեռնալանջը, մասնավորապես Քոլու կոչվող բացատի կողքին գտնվող Հացի աղբյուրը։ Խոստոփը սրբացել է հատկապես Արցախյան շարժումից հետո։ Գարեգին Նժդեհը Սյունիքն ազատագրելու իր համարձակ ծրագրերը կազմել է Խոստոփի լանջերին։ Սյունիքի մարզը իր հայկական դիմագիծը պահելու, Հայաստանի Հանրապետության կազմի մեջ մտնելու համար ամենից շատ պարտական է Գարեգին Նժդեհին։

Սյունիքի մարզը հարուստ է օգտակար հալածոներով (պղինձ, մոլիբդեն, ոսկի, բազմամետաղներ, երկաթ, հեֆելինային սիենիտներ)։ Մարզի տարածքում է Շիկահողի արգելոցը` Ծավի սոսիների պուրակով։ Սյունիքը Հայաստանի Հանրապետության գունավոր մետալուրգիական հումքի հիմնական կենտրոնն է։ Այստեղ է գտնվում Քաջարանի պղնձա-մոլիբդենային նշանավոր հանքավայրը։ 1996 թվականից մարզում հրատարակվում է «Սյունիք» թերթը։ Հնում մարզի տարածքը մտել Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի մեջ։

Սյունիք մարզը գտնվում է Հայաստանյայց Առաքելական եկեղեցու Սյունյաց թեմի (կազմավորվել է 5-րդ դարում) մեջ։ Առաջնորդարանը գտնվում է Գորիս քաղաքում։

Սյունիքի մարզն անվանում են նաև Զանգեզուր։ Հաբանդ գավառը, որ հնում մտնում էր Սյունիք նահանգի մեջ, համապատասխանում է հետագա Գորիսի շրջանի և նրա մերձակա հողատարածքին։ Հաբանդը միջնադարում կոչվել է Ձագեձոր։ Պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը հավաստում է, որ Սյունյաց աշխարհի նահապետ Ձագիկը Հաբանդում մի ամրոց է կառուցել, որ իր անունով կոչվել է Ձագեձորի բերդ։ Այդ բերդի անունով էլ Ձագեձոր է կոչվել նաև ամբողջ գավառը։

Հետագայում օտարները Ձագեձոր անունն աղավաղելով դարձրել են Ձագեձոր, ապա` Զանգեզուր։ Երկար դարեր գավառը հանդես է եկել Հաբանդ-Ձագեձոր կրկնակ անունով։ Այդ երկուսից, իհարկե, տարեցն ու հնամենին Հաբանդն է, որն ունի երկու բաղադրամաս` Հաբ+անդ։ Երկրորդ բաղադրամասի իմաստը հստակ է, այդ նշանակում է հող, հանդ, տարածք, երկիր։

Պիտի ենթադրել, որ Հաբը կապ ունի աստվածաշնչային Նոյի կրտսեր որդու` Հաբեթի հետ։ Հայկական ավանդության համաձայն Հաբեթի ավագ որդի Թորգոմը եղել է հայոց անվանադիր Հայկի հայրը։ Դրա համար էլ Հայկին անվանում են նաև Հաբեթածին, Հաբեթյան ազն կամ Հաբեթյան տոհմ։ Ամենևին զարմանալի չի լինի, որ գավառը կոչվեր Հաբեթի անդ, այսինքն` Հաբեթի երկիր` հայկական հող, հայերի երկիր, ապա սեղմվեր ու դառնար Հաբանդ։

Հաբանդ անունով գավառը եղել Անդրկուրյան Աղվանքում, որ հիշատակվում է 7-րդ դարի «Աշխարհացոյց» երկում։ Անկասկած Աղվանքի այս գավառը Հաբանդ է կոչվել ամբողջովին հայաբնակ լինելու պատճառով։ Բացի այդ Հաբանդ Մյուս է կոչվել Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի գավառներից մեկը, որը համապատասխանում է այժմյան Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Մարտունու և Հադրութի շրջանների տարածքին։

Այսպես մանրամասնեցինք, որպեսզի ուխտավորներն իմանան, թե Ձագեձոր ինչպես դարձավ Զանգեզուր։

Սյունիքի մարզ մտնելով ուխտավորները կանգ են առնում Տեղ գյուղում։ Սա Հայաստանի մեծ գյուղերից մեկն է։ Բավական է ասել, որ գյուղում գործում է 2 միջնակարգ դպրոց։ Տեղում կանգուն է Սուրբ Գևորգ եկեղեցին, որը հիմնադրվել է 4-5-րդ դարերում։ Տեղ գյուղը հիմնադրել է Սյունյաց թագուհի Շահանդուխտը։ Գյուղում կան հնամենի ճարտարապետական հուշարձաններ, որոնց թվում` Մելիք Բարխուդարյանի «ամարաթը»` կառուցված 1783-ին։

Տեղից ուխտավորները հասնում են Խնձորեսկ գյուղը, որը Գորիս քաղաքից հեռու է 8 կմ։ Կա 2 Խնձորեսկ. հինը տարածված է լեռնահովտի լանջերին, իսկ նորը` սարահարթում։ Հին բնակավայր է։ Այս գյուղը 18-րդ դարում եղել է Սյունիքի ազատագրական պայքարի թեժ կետերից մեկը։ Խնձորեսկում է գտնվում Մխիթար Սպարապետի գերեզմանը։ Հին Խնձորեսկը եղել է Արևելյան Հայաստանի ամենամեծ գյուղը և 1913-ին ունեցել է 1800 տուն։ Այդ նույն 1913-ին գյուղում կար 27 խանութ։

Հին Խնձորեսկն ունեցել է 4 եկեղեցի. Սուրբ Հռիփսիմե, Սուրբ Թաթեոս, Անապատի և Հին։ 1913-ին Խնձորեսկում գործել է 7 դպրոց։ ԽՍՀՄ հայրենական պատերազմին մասնակցել է 1300 Խնձորեսկցի, որոնցից 480-ը զոհվել է մարտադաշտերում։

Նոր Խնձորեսկը կառուցվել է 1950-ական թվականներին։ Հին Խնձորեսկը պահպանվում է որպես պատմական թանգարան։

Խնձորեսկին հաջորդում է Գորիս քաղաքը։

ԳՈՐԻՍ

Գորիս քաղաքը տարածվում է Վարարակ գետի հովտում։ Լեռնալանջին Գորիսի նշանավոր բուրգերն են։ Երևանից հեռու է 250 կմ։ Գորիսից է սկսվում Գորիս-Ստեփանակերտ մայրուղին։

Գորիսը գողտրիկ, գեղեցիկ քաղաք է` թաղված այգիների մեջ։ Հնամենի բնակավայր է։ Այստեղ են ծնվել Ակսել Բակունցը, Սերո Խանզադյանը, գուսան Աշոտը։

Գորիսի տեսարժան վայրերը դիտելուց հետո ուխտավորները կարող են գնալ մերձակա, քաղաքից 4 կմ հարավ գտնվող Քարահունջ գյուղը, որը տարածվում է Վարարակ և Քարահունջ գետերի միախառնման տեղում։ Այս գյուղում և շրջակայքում կան զարմանահրաշ քարանձավ-կացարաններ և Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին, որը կառուցվել է 1675-ին։ Քարահունջ գյուղը Հայաստանում հայտնի է իր թթի ընտիր օղիով։

Ծննդով Քարահունջ գյուղից էր ազգային բարերար ու մեծահարուստ Առաքել Ծատուրյանը, որը Բաքվում և հայրենի գյուղում հայտնի էր Առաքել Ապեր անունով։ Առաքելը երիտասարդ տարիքում գյուղից մեկնել է Բաքու և իր գործարարության շնորհիվ դարձել է մեծ կարողությունների տեր։ Սակայն բախտի տվածը նա չի վատնել իր անձնական վայելչությունների համար, այլ օգնել է կարոտյալներին։ Առաքել Ծատուրյանն առանց իր անունը հայտնելու իր ծախսերով հրատարակել է մի քանի մեծարժեք գրքեր, օգնել է նեղության մեջ գտնվող հայ գրողներին։

Քարահունջից ուխտավորները ետ են դառնում Գորիս, այստեղից թեքվում աջ ու գնում Վերիշեն գյուղը, որը գտնվում է Վարարակ գետի ափին, Գորիսից 2 կմ հյուսիս-արևմուտք։ Այս գյուղում առ այսօր կանգուն է 4-5-րդ դարերում հիմնադրված Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին, որը Հայաստանի միանավ հուշարձանների մեջ իր չափերով ամենախոշորն է, երկարությունը 27.3 մետր։ Եկեղեցին հիմնովին վերակառուցվել է 1621 թվականին։ Գյուղում և շրջակայքում պահպանվել են խաչքարեր, նաև` 1294 թվականին արձանագրված մի ժայռեբեկոր` 10-րդ դարում կառուցված ջրանցքի վերակառուցման վերաբերյալ։

Վերիշենի կողքին է Բռուն գյուղը, որը հիմնադրվել է 1880 թվականին։ Այս գյուղի մոտ է գտնվում 10-րդ դարում կառուցված 21 կմ երկարություն ունեցող Տերտերի առու ջրանցքը։

Բռունից պետք է ետ դառնալ Գորիս և մտնել Սիսիան տանող ավտոխճուղին։ Խճուղով շուրջ 10 կմ առաջ շարժվելուց հետո պիտի դուրս գալ մայրուղուց, թեքվել ձախ և բռնել Տաթև տանող ճանապարհը։ Ահա ուխտագնացները հասնում են Խոտ և Շինուհայր գյուղերի սահմանագծին։ Նախ մտնենք Խոտը, որը գտնվում է Որոտան գետի ձախ ափին, Գորիս քաղաքից 12 կմ հարավ-արևելք։ Գյուղում և նրա մերձակայքում պահպանվել են Խոտի վանքը (5-8-դարեր), Մրգաձորի խաչ եկեղեցին (1700), Խանապա ամրոցը (միջնադար) և հնամենի քարանձավ-կացարանները։

Խոտ և Շինուհայր գյուղերում մինչև 20-րդ դարի սկզբները պահպանվել էր հայկական վաղնջական մի սովորություն. շինականներն իրենց աղունը ջրաղաց էին տանում Մեծ` պասի Ավագ շաբաթի երկուշաբթի օրը։ Դա հացի արարման, ջրաղացների հանդեպ պաշտամունքի արտահայտություն է, որ հատուկ է միայն հայ ժողովրդին. Մեծ պասի վերջին` Ավագ շաբաթի երկուշաբթին համարվել է ջրաղացների օր, այդ օրը բոլորը պիտի ցորեն տանեին աղալու։

Խոտ գյուղի կողքին է Շինուհայրը, որը գտնվում է Գորիսից 9 կմ հարավ։ Գյուղի մերձակայքում է Կուսանաց անապատի համալիրը, որի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, ըստ արձանագրութայն, կառուցել է Մուրադ ճարտարապետը 1676-ին` ագուլիսից Մահտեսի Ազարիայի միջոցներով (վերանորոգվել է 1720-ին)։ Գյուղամիջում են 17-րդ դարում կառուցված Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին և Խաչեր կոչվող գերեզմանատունը, ուր կանգուն է իր ձևով եզակի, 3 մետր բարձրությամբ կոթողխաչքարը, որը քանդակվել է 1261 թվականին։

Շինուհայրից դարձդարձիկ, երբեմն անդունդների եզրերով անցնող ճանապարհը ուխտագնացներին հասցնում է հռչակավոր Տաթևի վանքը։

ՏԱԹԵՎ

Տաթև գյուղը տարածվում է Որոտանի աջ ափին, բարձրադիր տափարակի վրա։ Գորիս քաղաքից հեռու է 18 կմ։ Այստեղ է Տաթևի վանքը կամ սուրբ Եվստաթեոս Առաքյալի ուխտը, որը եղել է Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգի Ծղուկք գավառի հոգևոր մշակութային խոշոր կենտրոնը։ Հիմնադրվել 4 դարում։ Կառուցապատվել է հիմնականում 9-10-րդ և 17-18-րդ դարերում։ Տաթևի եպիսկոպոսությունն ունեցել է 47 սեփական գյուղ, 677 գյուղից ստացել է տասանորդ հարկ։ 844 թվականին վանքին է նվիրաբերվել նաև Տաթև գյուղը և վանքի սեփականություն մնացել մինչև 19-րդ դարի կեսը։ 1286-ին Տաթևի եպիսկոպոսության ղեկավարությունն անցել է Օրբելյանների իշխանական գերդաստանին, Սյունյաց միտրոպոլիտ է օծվել պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանը։ 14-րդ դարում վանքը հայկական մշակույթի կենտրոններից էր։

Սյուն Տաթևի ճանապարհին

Այստեղ եղել է մանրանկարչության դպրոց, որը գործել է մոտ 50 տարի և որտեղ ստեղծվել են հայ մանրանկարչության բազամաթիվ ընտիր գործեր։ Տաթևի մատենադարանի ձեռագրերը մի քանի անգամ կողոպտվել են օտար նվաճողների կողմից։ Տաթևի մատենադարանը գործել է մինչև 1912 թվականը։ Այստեղից հենց նույն թվականին 140 ձեռագիր մատյան փոխադրվել է Վաղարշապատ, որոնք այժմ պահվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։

Տաթևի վանքը, IX - XIII դդ.

Տաթևի համալսարանը եղել է միջնադարյան Հայաստանի հռչակավոր կրթատներից մեկը։ Գործել է 1390-ից մինչև 1435 թվականը։ Այս համալսարանը հիմնադրել է Հովհան Որոտնեցին, որի շուրջն էին հավաքվել 500-ի չափ երևելի կրոնավորներ, իմաստասերներ, երաժիշտներ, գրողներ, նկարիչներ։ Հովհան Որոտնեցու մահից հետո նրան փոխարինել և համալսարանի րաբունապետ է դարձել (1386 թվականին) Գրիգոր Տաթևացին որի ժամանակ դարձել է հայ գրչության փառաբանված կենտրոն։ Գրիգոր Տաթևացին կրթել է ու պատրաստել 60 գրիչ, որոնք հոլովք ձեռագրեր են ընդօրինակել։ Տաթևի համալսարանն ունեցել է շուրջ 300 սովորող, ուսման տևողությունը եղել է 7-8 տարի։

Լենկթեմուրի 1381-1387 թվականներին Սյունիք կատարած արշավանքների ժամանակ Տաթևի վանքը կողոպտվել ու հրկիզվել է։ Վանքը կրկին բարգավաճել է 17-րդ դարում։ 1796-ին վանքը ենթարկվել է նոր կողոպուտի` այս անգամ Աղա Մահմեդ խանի զորքի կողմից։ 1837-ին վերածվել է Տաթևի միտրոպոլիտությունը։

Ներկայումս պահպանվում է վանքի համալիրը, որի հնագույն կառույցը Պողոս-Պետրոս տաճարն է։ Սա հիմնադրվել է 895 թվականին։ Համալիրի Սուրբ Գիգոր եկեղեցու մուտքի առջև 1787-ին կառուցվել է Սբ. Գրիգոր Տաթևացու դամբարանը։

Համալիրի մեջ է 10-րդ դարի սկզբին կառուցված ճոճվող հուշասյունը` «Գավազանը», որը դիմակայել է բազում երկրաշարժերի և հաստատել հայկական ճարտարապետական կառույցի հնարամտությունը։ Ութկողմանի օրորվող սյունը հաստատված է ծխնիների վրա։ Հենց որ դիպչում ես Սյունին` այն սկսում է օրօրվել։ Թեքվում է, բայց չի ընկնում և ճոճվելով ետ է գալիս իր տեղը։ Ճարտարապետական այդ հրաշալիքը ապշեցրել և երկյուղ է ներշնչել 10-րդ դարում Տաթևն ասպատակող օտար նվաճողներին։ Այդ ճոճվող սյունից նրանք վախեցան և չկործանեցին վանքը։ 1931-ին երկրաշարժը մեծ վնաս պատճառեց վանքին, բայց կանգուն մնաց ճոճվող սյունը։ Հետագայում «չտես և տգետ» այցելուները սկսեցին փորել սյան հիմքը և վնաս պատճառել աշխարհի 7 նշանավոր սյուների մեջ իր պատվավոր տեղը գրավող Տաթևի սյունին։

Տաթևի վանքն ու գյուղը դեմ են առնում փակուղու, դիմացն անդնդախոր ձորեր են և առաջ շարժվելու տեղ չկա։ Ուխտագնացնեը վերադառնում են Գորիս և մտնում երթուղի։ Ափսոս, որ նրանք այս կողմերում չտեսան ոչ նշանավոր սատանի կամուրջը, որը բնության կառուցած կամարն է կիրճի վրայով, ոչ էլ Թասի լեռնանցքը, որի բարձունքից նայելիս մարդու աչքերի առջև բացվում է Որոտանի ժապավենի 700 մետր խորություն ունեցող ձորը, որն իջնելու համար պետք է անցնել 38 ոլորան։

Թասի լեռնանցքը

Գորիս-Սիսիան մայրուղու առաջին կայանը Ղզլջուղն է։ Ուխտագնացներն այստեղից թեքվում են ձախ և մտնում Սիսիան քաղաքը, որը գտնվում է Որոտան գետի երկու ափերին։ Սիսիանը Երևանից հեռու է 217 կմ։ Քաղաքի շրջագծի մեջ են մտնում Աշոտավան, Ղզլջուղ և Ույծ գյուղերը։ Մինչև 1935 թվականը Սիսիանը կոչվել է Ղարաքիլիսա, 1935-40-ին` Սիսավան, ապա` Սիսիան։ Սիսիանի տարածքում պահպանվել են հնադարյան ամրոցի ավերակները։ Այստեղ է գտնվում 7-րդ դարում կառուցված Սիսավանի եկեղեցին` Սիսիանի Սուրբ Գրիգոր տաճարը, որը կառուցել է Կոհազատ իշխանը։ Սիսիանից ուխտագնացները գնում են Աղիտու գյուղը, որն իր Պատմության մեջ հիշատակում է Ստեփանոս Օրբելյանը։ Գյուղի կենտրոնում պահպանվել է 5-6-րդ դարերում կառուցված` մեմորիալ ճարտարապետության եզակի մի կոթող, որն ունի մոտ 10 մետր բարձրություն։ Կոթողը վերանորոգվել է 1970 թվականին։ Աղիտուին հաջորդում է Վաղատինը, ապա` Որոտանը, որտեղ պահպանվել է Որոտնաբերդ ամրոցը (10-13-րդ դարեր)։ Որոտան գյուղից ուխտագնացները ետ են դառնում Սիսիան, այստեղից մտնում մայր ավտոխճուղին և Ղզլջուղի կողքով շարժվում դեպի Վայք։ Նախ մտնում ենք Շաքի և Անգեղակոթ գյուղերը։

Վաղատնիի հուշարձանը, VII դ.

Շաքիի ջրվեժը

Շաքի գյուղի մոտ, Որոտանի կիրճում, Շաքի գետի վրա Շաքիի ջրվեժն է, որն ունի 18 մետր բարձրություն։ Այն Հայաստանի բնական հրաշալիքներից է։ Իր հնություններով տեսարժան է նաև Անգեղակոթ գյուղը, որը գտնվում է Որոտան գետի ձախ ափին։ Միջնադարում սա եղել է Սյունիքի հոգևոր, մշակութային ու վարչական կենտրոնը։ 1699 թվականին Իսրայել Օրու նախաձեռնությամբ Անգեղակոթում գումարվել է Սյունյաց մելիքների ժողով, որը քննարկել է Արևելյան Հայաստանի ազատագրության հարցը։ Անգեղակոթում պահպանվել են խաչքարեր, Վարդան Զորավար ուխտատեղիում կիսաժայռափոր եկեղեցի և 5-րդ դարի կոթողի մնացորդներ։

5-րդ դարից սկսած մարդիկ այստեղ ուխտի են եկել` համոզված լինելով, թե այստեղ թաղված է Ավարայրի հերոսամարտի առաջնորդ սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանը։

Անգեղակոթից վերադառնալով խճուղի, ուխտագնացները անցնում են Սպանդարյան, Սառնակունք և Գորայք գյուղերով։

Գորայքին հաջորդում է Սարավան գյուղը, որով ուխտագնացները ոտք են դնում Վայոց ձոր մարզ։ Սարավանից ճանապարհը տանում է դեպի Վայք քաղաքը։

ԳՆԴԵՎԱԶ

Սարավա-Վայք ճանապարհի կեսին հասնելով, կարելի է թեքվել դեպի աջ և գնալ ԳՆդեվազ, Կեչուտ, այստեղից էլ` Ջերմուկ։ Գնդեվանքը Վայոց ձորին դրվագված անզուգական ակ է, հայկական ճարտարապետական հանճարի պերճ փայլատակումը։

Գնդեվանք, X դ.

Հուշարձանը 936 թվականին գործակալ-նկարիչ Եղիշեի ձեռքով, Արփա գետի ձախ ափին, կառուցել է տվել Սյունյաց Սոփի իշխանուհին, որը Դերենիկ Ածրունու դուստրն էր, Սմբատ իշխանի տիկինը։ Մի անգամ Սոփի իշխանուհին ուխտի գալով այս սքանչելի ձորը` հրապուրվում է նրա խենթ գեղեցկությամբ և մտահղանում մի հոյաշեն կառույցով ավելի գեղեցկացնել ձորահովիտը։ Տաճարի շինությունն ավարտելուց հետո, ամբողջ ձորում, վերևից մինչև Գոլոշտի քար կոչված տեղը, Սոփի իշխանուհու հրամանով տնկում են բազմաթիվ պտղատու ծառեր և ձորը դառնում է այգեստան։ 999 թվականին կառուցվում է եկեղեցու արևմտյան գավիթը։ 1008 թվականին 22 կմ երկարությամբ մի ջրանցք է անցկացվում, որն սկսվում է Դիտավոր լեռան լանջերից, ուր գտնվում են Ձկնարած գետի ակունքները, գալիս հասնում մինչև ձորի անջրդի տարածքները և ոռոգովի դարձնում վանքապատկան հողերը։

Սոփի իշխանուհու շինարարական արձանագրության մեջ գրված է.«Մատանի էր անակն Վայոց ձոր, շինեցի զսա և եդի ակն ի վերա»։ Այսինքն` Վայոց ձորն ակն չունեցող մատանի էր, կառուցեցի սա և որպես ակն դրեցի մատանու վրա։ Սա դարձել է թևավոր խոսք։ Բայց Սոփի իշխանուհին չի բավարավել վանքը մատանու ակ համարելով։ Նորակառույցը նա անվանել է Գնդեվանք, որի բաղադրամասերն են գնդ (գինդ)+ե+վանք։ Գինդ են ասում ականջի օղին։ Գնդեվանք նշանակում է զարդ վանք։ Իշխանուհին վանքի մոտ հիմնել է մի գյուղ, որը վանքի անունով կոչվել է Գնդեվանք։ Հետագայում գյուղի անունը աղավաղվել է` Գնդեվանքը դարձել է Գնդեվանս` Գնդեվաս, ապա` Գնդեվազ։ Գյուղի մոտ գտնվող Գնդեվանքի փառահեղ տաճարը վերանորոգվել է 1971 թվականին։

Կեչուտ գյուղի մոտ, Արփա գետի վրա Կեչուտի ջրամբարն է, որը կառուցվել է 1967-1981 թվականներին։ Պատվարը քարալիցքային է, բարձրությունը` 50 մետր, երկարությունը` 230 մետր, լայնությունը` 234 մետր։ Մակերեսը 135 հեկտար է։ Ջրամբարը սնվում է Արփա գետից և մթնոլորտային տեղումներից։ Այս ջրամբարը Արփա-Սևան հիդրոկառույցի գլխամասային հանգույցն է։ Կեչուտի ջրամբարից սարերի մեջ փորված 48, 5 կմ թունելով տարեկան Սևանա լիճ է տեղափոխվում 170 միլիոն մ/խոր. ջուր։

Ջերմուկ քաղաքը

Ջերմուկը Հայաստանի առողջարանային քաղաքներից է։ Երևանից հեռու է 173 կմ։ Քաղաքի միջով հոսում է Արփա գետը։ Քաղաքի տարածքում է Ջերմուկի ջրվեժը։ Հնագույն բնակավայր է, որի մասին հիշատակում է Ստեփանոս Օրբելյանը։ Որպես առողջարան հիմնադրվել է 1935 թվականին։ Ջերմուկի ջրերը քիմիական բաղադրությամբ նման են Ժելեզնովոդսկի (Կովկաս) և Կառլովի Վարի (Չեխիա) հանքային ջրերին։ Ջերմուկում բուժվում են ստամոքսաաղիքային համակարգի, լյարդի, լեղուղիների, ենթաստամոքսային գեղձի, հենաշարժական ապարատի, ծայրամասային նյարդային համակարգի, գինեկոլոգիական հիվանդություններով և նյութափոխանակության խանգարումներով տառապողները։ Ջերմուկում գործում են մի քանի առողջարաններ, հանքային ջրերի ըմպելասրահ` 7 ըմպելատեղերով։ Ջերմուկ քաղաքի տարածքում է բազմաթիվ աղբյուրներից սկզբնավորվող և մոտ 60 մետր բարձրությունից 3 գմբեթաձև դարավանդներով Արփա գետը թափվող Ջերմուկի ջրվեժը։

Ջերմուկ քաղաքից ետդարձ կատարելով` Կեչուտն ու Գնդեվազն անցնելով ուխտագնացները վերադառնում են Սարավան-Վայք մայրուղին, ուղևորվում դեպի Վայք քաղաքը, որը գտնվում է Արփա գետի ափին։ Վայքը Երևանից հեռու է 139 կմ։ Վայքում է գտնվում «Ջերմուկ» հանքային ջրի լցման «Արփի» գործարանը։

Զանգեզուրցի տատիկներ

Ուխտագնացները Վայքից առաջ են շարժվում, մտնում Մալիշկա, այստեղից` Արկազի Սուրբ Խաչվանքը, հետո Գլաձոր, Վերնաշեն, Եղեգնաձոր քաղաքը, Գետափ գյուղից թեքվում աջ, հասնում Շատին, Շատինից` Քարագլուխ, ապա մտնում Աղնջաձոր գյուղ և Սելիմի լեռնանցքով անցնում Գեղարքունիքի մարզի տարածք։