Խոր վիրապը քրիստոնեական հավատի փորձության խորհրդանիշ է։ Գրիգոր Լուսավորիչն այս հորի մեջ տառապել է 13 տարի, ապրել մի նկանակ հացով , որ վերևի անցքից, պահապաններից գաղտնի, ներքև էր նետում Տրդատ արքայի քույր Խոսրովիդուխտը, բայց հավատարիմ է մնացել իր լուսավոր հավատին։ Գրիգոր Լուսավորչի` Խոր վիրապում բանտարկվելն ու այստեղից ելնելը խորհրդանշական իմաստ ունի հայ ժողովրդի դարձի համար։

Հեթանոսությունը Խոր վիրապի նման կաշկանդում էր հայ ժողովրդին, ասես արգելակում էր նրա թռիչքը, և ահա հեթանոսական վիրապից ազատվելով հայ ժողովուրդը մի նոր ափ է դուրս գալիս, որը նրան զարթունք պիտի պարգևեր հետագայում։ Այսպիսով Գրիգոր Լուսավորիչը ոչ միայն ինքը դուրս եկավ Խոր վիրապից, այլև հայ ժողվրդին հեթանոսական խավարից բերեց դեպի քրիստոնեության լույսը։ Այդ պատճառով էլ Խոր վիրապը հայոց համար դարձել է քրիստոնեական հավատի սրբատեղին։

Խոր վիրապից ուխտագնացների խումբը Փոքր Վեդի վերադառնալուց առաջ կարող է մտնել Ազատ (Գառնի) գետի հովիտը և Խոսրովի անտառ-արգելոց։

ԽՈՍՐՈՎԻ ԱՆՏԱՌԸ

Հայաստանի Հանրապետության ամենահին բուսական թանգարանը Խոսրովի անտառն է, որը տարածվում է Արաքսի ձախ վտակ Ազատ գետի ափին։ Այն տնկել է տվել Խոսրով Կոտակ հայոց արքան մոտ 330 թվականին։ Այդ մասին հիշատակում է Պատմահայր Մովսես Խորենացին։ Իսկ Փավստոս Բյուզանդն ավելի մանրամասն է նկարագրում այդ նշանավոր արհեստական անտառի ընդարձակությունն ու դիրքը։

Անտառի տնկումը Խոսրով արքան հանձնարարել էր Վաչե զորավարին։ Սա նշանակում է, որ հին Հայաստանում որսատեղի պատրաստելը ռազմական նշանակություն է ունեցել։ Որսն էլ, ի վերջո, յուրովի զինավարժություն է։ Թագավորը սկզբում տնկել է տվել կողք-կողքի երկու անտառ։ Մեկը կոչվել է Տաճար Մայրի, որը սկսվում է Գառնի ամրոցի մոտից, հասնում Դվին, մինչև Տիկունի կոչվող պալատը։ Մյուսը տնկվել է դրանից հարավ, Արաքսի, Դվինի և Արտաշատի միջև եղեգնուտի եզերքով և կոչվել է Խոսրովակերտ։ Երկու անտառներն էլ պարսպապատվել են, առանց իրար հետ կցելու։ Իսկ ինչո՞ւ է անտառներից մեկը կոչվել Տաճար Մայրի։ Հին հայերենում մայրի նշանակում է սոճու տեսակ, նաև` առհասարակ անտառ, ծառաստան։ Տաճար Մայրի նշանակում է սրբավայր ծառաստան կամ սրբազան անտառ։

Խոսրովի անտառ

Երկու անտառներում էլ ամենից շատ տնկվել է կաղնի ու սոճի։ Բայց թագավորը չի բավարավել միայն ծառեր տնկելով։ Նրա հրամանով ամեն տեսակ կենդանիներ են հավաքել ու լցրել այդ անտառները, որով դրանք դարձել են արքայի ու արքունականների որսազվարճության և զինավարժության վայրեր։ Այդ անտառներում եղել են հայկական սև կաքավներ, եղեգնաբանակ ու թփամուտ աքարներ, որոնք անուշահամ միս ունեին և հետագայում համարյա վերացան անխնա որսի հետևանքով։

Ժամանակի ընթացքում այդ երկու անտառները, որ հնում ավելի մեծ տարածություն էին զբաղեցնում, միացան։ Եվ այն կոչվեց Խոսրովի անտառ։ Օտար նվաճողները իրենց ասպատակությունների ժամանակ ոտքի կոխան են դարձել նաև այս վայրը, հատել ընտիր ծառաստանը, ոչնչացրել կենդանական աշխարհը։

1958 թվականին կազմակերպվել է Խոսրովի պետական արգելանոցը, որը զբաղեցնում է 27 հազար հեկտար տարածություն։ Այն տարածվում է Գեղամա լեռնաշղթայի հարավ-արևմտյան և Ուրծ, Երանոս, Դահնա, Իրից լեռ, Խոսրովասար լեռնաբազուկների լանջերին։ Այժմ այստեղ աճում են կառնութներ, գիհու նոսրուտներ, հացենի, թխկի, թեղի, ուռատերև տանձենի, խնձորենի, սալորների, արոսենի, սզնի, մասրենի, ընկուզենու, բարդու, ուռենու ծառուտներ, նշենու չոր նոսրատառներ և ուրիշ ծառատեսակներ ու բույսեր։ Հետզհետե հարստանում է նաև արգելանոցի կենդանական աշխարհը։ Ազատ գետի հովտի մյուս հրաշալիքը Գեղարդն է։

ԳԵՂԱՐԴ

Ավանդությունն ասում է, որ մեծ ասպատակող Լենկթեմուրը, ոտքի կոխան դարձնելով աշխարհի կեսը, եկել հասել էր Գառնո ձոր։

**************************************************
ԼԵՆԿԹԵՄՈՒՐԸ ԵՎ ԳԵՂԱՐԴԸ
Ահա և Այրիվանք-Գեղարդը, ուր հայ քարգործ-ճարտարապետ Գալձակը միակտոր ժայռի մեջ քանդակել է երկու եկեղեցի։
- Հրաշք կառույց է, ժայռակոպ տաճար.- զեկուցեցին արնածարավ Լենկթեմուրին։
Մեր ինչի՞ն է պետք սա։ Ոչ ավերել կարող ենք, ոչ շալակել տանել։ Ասում են այստեղ է պահվում Հայոց աշխարհի յոթ ձիաբեռ ադամանդը։
Լսելով այդ մասին` Լենկթեմուրը որոշեց անձամբ հափշտակել այդ մեծ հարստությունը։ Նա մոտեցավ ժայռափոր տաճարին և աչք ածեց ներս։ Մութ տաճարում հուրհրատում էր մի լուսափունջ։ Այո, այդպես պայծառ կարող է փայլատակել միայն ադամանդը։ Լենկթեմուրը հազիվ զսպելով իր ուրախությունը, նետվեց ներս և ձեռքերը տարածեց դեպի լուսափունջը։ Բայց այ քեզ հրաշք, լուսափունջը մի անգամից անհետացավ։ Լենկթեմուրը վերադարձավ տաճարի մուտքի մոտ։ Ադամանդը նորից ցոլցլաց։ Մի քան անգամ նա փորձեց ձեռքերը պարզել դեպի ադամանդը, բայց բան չստացվեց։ Հենց որ ներս էր մտնում լուսափունջը մարում էր։
Եվ Լենկթեմուրը քմծիծաղ տվեց ու ասաց.- Մարդ պետք է միայն տեսնի ու անցնի և հայոց փայլատակող ադամանդը և ադամանդափայլ այս տաճարը։
Այդ ժամանակվանից էլ Այրիվանք-Գեղարդը օտարներն անվանեցին Տես ու անցիր։
**************************************************

Դարերի հետ շատ նվաճողներ եկան Գառնո ձորը, տեսան ու անցան, իսկ հրաշք կառույցը մնաց` դառնալով Հայաստանի անկրկնելի տեսարժան վայրերից մեկը։ Հիմա քչերը գիտեն, որ հայկական ճարտարապետության եզակի այս հուշարձանը-խումբը մի ժամանակ կոչվել է նաև Տես ու անցիր։ Նա պահել է միայն իր հայկական Կրկնան անունը։

4-13-րդ դարերում կոչվել է Այրիվանք` ժայռափոր կառույցների պատճառով, 13-րդ դարից ստացել իր երկրորդ` Գեղարդ անունը , որովհետև այս վանքին էր պահ տվել Քրիստոսին խոցող նշանավոր գեղարդը (նիզակը), որն այժմ պահվում է Էջմիածնի Սուրբ Աթոռի թանգարանում։

Գեղարդը 13-րդ դարում Զաքարյաններից գնել է Պռոշ իշխանը և սկսել վիմափոր շենքերի կառուցումը։ Հետագայում վիմափոր երկրորդ եկեղեցին հավանաբար դարձել է Պռոշյանների տոհմական դամբարանը։

Իսկ ի՞նչ լուսափունջ էր, որ չկարողացավ բռնել Լենկթեմուրը։ Ժայռակոփ տաճարի ճարտարապետ Գալձակը շարժական մի քար էր պատրաստել, որի շնորհիվ կեսօրին ճեղք էր բացվում դեպի դուրս, և արևի ճաճանչները, ներս ընկնելով մթության մեջ այնպիսի լուսափունջ էին կազմում, որ ասես ադամանդ էր շողշողում։ 1679 թ երկրաշարժից այդ քարը տեղաշարժվեց և կորցրեց լուսափունջ արարելու իր հատկությունը։

Գեղարդը միջնադարյան Հայաստանի ճարտարապետական նշանավոր հուշարձաններից է, եղել է հոգևոր ու մշակութային կարևոր կենտրոն, սրբազան ուխտատեղի։ Այստեղ ուխտավորների կարելի է հանդիպել տարվա գրեթե բոլոր օրերին։ Ժամանակին Գեղարդում գործել են դպրանոց, հարուստ գրադարան, գրչատուն, ուր ընդօրինակվել ու պատկերազարդվել են բազմաթիվ ձեռագրեր։ Գեղարդից շատ հեռու չէ Գառնի տաճարը։

ԳԱՌՆԻ

Գեղամա լեռների ճյուղերից մեկը ծունկ է տալիս Ազատ գետի աջ ափին և դառնում եռանկյունաձև բարձրիկ հրվանդան։ Հենց այդ հրվանդանի վրա է Գառնին` 24 սյուներով հրաշակերտ տաճարը, որը հեթանոսական ժամանակներից մեզ հասած եզակի կառույցներից է Հայաստանի տարածքում։ Բայց մի՞շտ է կանգուն եղել այն։

Գառնիի տաճարը, 77 թ.

Տաճարը կառուցվել է 77 թվականին և կանգուն մնացել շուրջ 1600 տարի։ Հայաստանի այս երկրակյաց շինությունը փլվել է 1679 թվականի հունիսի 4-ի կործանարար երկրաշարժից։ Ժամանակի պատմիչ Զաքարյա Սարկավարգի հավաստմամբ, երկրաշարժի ցնցումն այնքան ուժեղ է եղել, որ մի քանի տոննա կշիռ ունեցող քարերը դյուրությամբ բեկվել են տաճարից, օդ բարձրացել փետուրի պես և թափվել մոտակա ձորը։ Դրանից հետո ճարտարապետական հնամենի կոթողը կիսավեր է մնացել մոտ 300 տարի։ 1909-1911 թվականներին անվանի գիտնական Նիկողայոս Մառը տաճարի հիմքի մոտ է հավաքել ցիրուցան եղած կապտավուն որձաքարերը` հուսալով, որ մի օր կվերականգնվի հայոց այս գեղեցկաշեն կառույցը։ Սակայն հետագայում քանդակազարդ շատ խոյակներ ու սյուներ անհետացան և նորոգող ճարտարապետները դրանց հետքերը սկսեցին որոնել Գառնիից հեռու ընկած վայրերում։ Գառնի տաճարը վերականգնվել է ճարտարապետ Ալեքսանդր Սահինյանի նախագծով և անմիջական ղեկավարությամբ 1969-1975 թվականներին։

Ենթադրվում է, որ սյունազարդ տաճարը նվիրված է եղել հայոց հեթանոսական աստված Միհրին։ 24 սյուները խորհրդանշել են օրվա 24 ժամերը։

Հետագայում տաճարը եղել է հայոց Տրդատ Գ. թագավորի քրոջ` Խոսրովիդուխտի ամառանոցը` հովանոցը։ Պատմիչներն այն կոչել են Տրդատի թախտ կամ Տրդատի սարավույթ։

Տաճարի կողքին հնում եղել են պալատական շենքեր։ Պահպանվել է բաղնիքի` խճանկարով հատակը, որ պատրաստված է 15 գույնի բնական քարերից և պատկերում է ծով և ծովային տեսարաններ։ Այդ խճանկարը հին Հայաստանի մոնումենտալ գեղանկարչության հրաշալի հուշարձաններից է։ Այո, հին է այս հոյակապ տաճարը, բայց նրանից ավելի հին է Գառնի անունը, որով կոչվել են նաև բարձրիկ հրվանդանի վրայի ամրոցն ու կողքի գյուղաքաղաքը։ Պատմահայր Մովսես Խորենացին գրում է, որ այս բնակավայրը հիմնադրել է Հայկ Աղեղնավորի ծոռ Գեղամը, որի թոռան` Գառնիկի անունով էլ կոչվել է Գառնի։

Այժմ իր նախկին տեսքն ստացած տաճարը Հայաստանի Հանրապետության տեսարժան վայրերից է։ 1980-ական թվականից սկսած այստեղ անց են կացվում երգի ու պարի ամենամյա փառատոններ։

ԱՄԱՆՈՐՅԱ ՈՒՏԵԼԻՔՆԵՐ և ԸՄՊԵԼԻՔՆԵՐ

Գառնին այնպիսի սրբավայր-ուխտատեղի է, ինչպիսին Գեղարդը։ Գառնիի տաճարի հետ կապված մի հնամենի ասք է պահպանվել։ Ասում են 4-րդ դարի սկզբում, քրիստոնեությունը ընդունելուց հետո, արքայադուստր Խոսրովիդուխտը այստեղ հավաքել է հայոց աշխարհի նշանավոր խոհարաններին, խորհրդակցել նրանց հետ և որոշել, թե Նոր տարում հայերն ինչ ընդհանրական ուտելիք ու ըմպելիք պիտի դնեն տոնական սեղանի վրա։ Եվ հաստատում են, թե Խոսրովիդուխտի ձեռքով են սրբագործվել և մինչև օրս ընդհանրական դարձել հայոց տոնական ճաշերը։

Ա տառով Ամանորյա յոթ ուտեիքները և ըմպելիքները.

ԱՆԱՀԻՏԻ ԿՈՐԿՈՏ։ Այդպես է կոչվում թեփահան արված ու թանձր եփած ցորենը։ Պտղաբերության, արգասավորության աստվածուհի, ոսկեմայր ու ոսկեծղի Անահիտը եղել է հին հայերի ամենասիրելի աստվածուհին։

Մեր նախնիները Նոր տարվա առաջին ուտելիքը նրա անունով են կոչել` համոզված լինելով, որ աստվածուհին զորավիգ կլինի իրենց և բերքառատ, հացառատ կդարձնի սկսվող տարին։ Այդ ճաշատեսակի անվան մեջ դրսևորվել է հայ ժողովրդի պաշտամունքը հացի և հացահատիկի հանդեպ։ Խոսրսվիդուխտը Անահիտը փոխեց Մարիամ անունով և այն անվանեց Մարիամի կորկոտ։ Անահիտ և Մարիամ անունները մոռացության տրվեցին, բայց ճաշատեսակը մնաց կորկոտ անունով։

Սևանա լճի իշխան ձուկ